Réttindi, Vald og Vantraust

Gagnvirk úttekt á íslenska barnaverndarkerfinu. Skýrslan varpar ljósi á lagalegan grunn, umfang kerfisins og þá flóknu stöðu sem felst í gríðarlegu álagi og spurningum um traust og vald.

16.751

Tilkynningar bárust 2024

46

Tilkynningar á dag (meðaltal)

+9.9%

Aukning frá fyrra ári

Grunnurinn: Réttindi Barna

Réttindavernd barna á Íslandi hvílir á Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem var lögfestur 2013. Sáttmálinn er ekki bara leiðarvísir, heldur bein réttarheimild. Hann byggir á fjórum meginreglum sem eru hornsteinar alls barnaverndarstarfs.

1. Bann við mismunun (2. gr.) ▼

Öll börn skulu njóta réttinda sáttmálans án nokkurs konar mismununar, óháð kynþætti, litarhætti, kyni, tungu, trú, stjórnmálaskoðunum, þjóðerni, uppruna, eignum, fötlun eða annarri stöðu barnsins eða foreldra þess.

2. Það sem barni er fyrir bestu (3. gr.) ▼

Þessi lykilregla kveður á um að við allar ákvarðanir sem varða börn skuli það sem barni er fyrir bestu ávallt hafa forgang. Þetta er leiðarljós alls barnaverndarstarfs og þýðir að hagsmunir barnsins vega þyngra en hagsmunir annarra.

3. Réttur til lífs og þroska (6. gr.) ▼

Ríkið skal tryggja eftir fremsta megni að barn fái að lifa og þroskast. Þetta felur í sér ekki aðeins réttinn til lífs, heldur einnig aðgang að grunnþörfum eins og fullnægjandi næringu, húsaskjóli, menntun og heilbrigðisþjónustu til að ná fullum þroska.

4. Réttur til þátttöku (12. gr.) ▼

Barn sem er fært um að mynda sér eigin skoðanir á rétt á að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varðar. Taka skal réttmætt tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Barnið er virkur þátttakandi, ekki óvirkur viðtakandi ákvarðana.

Kerfið í hnotskurn

Frá því að tilkynning berst og þar til gripið er til aðgerða fer mál í gegnum skilgreint ferli. Valdheimildir eru stigskiptar og byggja á meginreglunni um meðalhóf. Hér er einfaldað yfirlit yfir málsmeðferð og helstu kæruleiðir.

1. Tilkynning & Könnun

Barnaverndarþjónusta tekur við tilkynningu og kannar málið til að meta hvort grundvöllur sé fyrir frekari aðgerðum. Ákvörðun um könnun er ekki kæranleg.

2. Stuðningsúrræði

Ef þörf er á aðstoð er fyrst reynt að veita stuðningsúrræði (t.d. ráðgjöf, stuðningsfjölskylda) með samþykki foreldra. Þetta er vægasta úrræðið.

3. Þvingunarúrræði án samþykkis

Ef samþykki fæst ekki getur Umdæmisráð barnaverndar úrskurðað um íþyngjandi úrræði, s.s. eftirlit með heimili. Hægt er að skjóta þeim úrskurði til Úrskurðarnefndar velferðarmála.

4. Vistun utan heimilis

Í alvarlegustu tilfellum getur Umdæmisráð úrskurðað um vistun í allt að 4 mánuði. Hægt er að bera þann úrskurð undir héraðsdóm. Vistun til lengri tíma krefst alltaf dómsúrskurðar.

5. Eftirlit & Ábyrgð

Tveir óháðir aðilar, Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV) og Umboðsmaður Alþingis, hafa eftirlit með kerfinu og geta tekið mál til skoðunar og gert athugasemdir.

Álag og Áhætta: Tölfræðin talar

Gríðarleg fjölgun tilkynninga setur kerfið undir mikið álag. Þetta álag er stærsti staki áhættuþátturinn fyrir gæði þjónustunnar og getur aukið hættu á mistökum. Greining á tölum sýnir alvarlega þróun.

Sjá þróun milli ára

Vald, Leynd og (Van)traust

Spurningin um spillingu er flókin. Engar vísbendingar eru um fjárhagslega spillingu, en áhyggjur snúast oft um misbeitingu valds, kerfisbundna vanrækslu vegna álags og skort á gagnsæi. Nauðsynleg þagnarskylda getur skapað vantraust.

Hvað er „spilling“ í þessu samhengi? ▼

Í stað fjárhagslegs ávinnings snýst „spilling“ hér frekar um:

• Misbeitingu á mati: Ákvarðanir litaðar af fordómum eða þreytu.
• Kerfisbundna vanrækslu: Þegar kerfið bregst skyldum sínum vegna álags.
• Valdaójafnvægi: Þegar vanþekking eða hræðsla fjölskyldu er nýtt til að þvinga fram niðurstöðu.

Hver er stærsta áhættan? ▼

Mesta valdið og mesta áhættan felst í hinu huglæga mati. Að meta hvað er „óviðunandi“ eða „barni fyrir bestu“ er ekki nákvæm vísindi. Gífurlegt álag á starfsfólk eykur hættuna á fljótfærni og mistökum í þessu mati, sem getur leitt til rangra ákvarðana.

Er valdið falið? ▼

Valdið er ekki „falið“ þar sem það er skýrt afmarkað í lögum. Hins vegar gerir nauðsynleg þagnarskylda kerfið ógagnsætt. Þegar yfirvöld geta ekki svarað fyrir sig opinberlega getur myndast skökk mynd af málum sem elur á vantrausti. Vantraust sprettur því oft af samspili valdaójafnvægis, leyndar og kerfisálags.

Réttindi, Vald og Vantraust: Úttekt á Barnaverndarkerfi Íslands

Inngangur: Réttindi, Vald og Vantraust í Íslenskri Barnavernd

Fyrirspurnin sem liggur til grundvallar þessari skýrslu er þríþætt og ber um djúpstæðan áhuga og vott af velferð barna á Íslandi. Hún hefst á grundvallarspurningu um lagalegan rétt barna, færist yfir í og ​​alvarlega spurningu um að spilla innan barnaverndarkerfisins og endar á vangaveltum um hvort mikið vald kerfisins kunni að fela slíka misbresti. Þetta er ekki beiðni um yfirlit yfir lög og reglur, heldur kallað eftir gagnrýni, ítarlegri og rökstuddri greiningu á því hvernig réttindi eru í framkvæmd og hvort sjálft búi yfir veikindum sem geta leitt til misbeitingar valds.

Barnaverndarstarf starfar ávallt á viðkvæmu spennusviði. Annars vegar er það hin ótvíræða skylda ríkisins að vernda börn gegn hvers kyns ofbeldi, vanrækslu og skaða. Hins vegar eru grundvallarréttar einstaklinga og fjölskyldna til friðhelgi einkalífs og til að vera lausar við tilefnislaus afskipti ríkisvaldsins. Þegar þessir pólar takast á, eins og þeir óhjákvæmilega gera í barnaverndarkerfinu, verður kerfið sem fer með málum verndar að vera gagnsætt, faglegt og lúta ströngu eftirliti til að viðhalda trausti almennings. Spurningarnar sem lagðar eru fram að benda til þess að þetta traust sé ekki algilt.

Markmið þessarar skýrslu er að veita tæmandi úttekt sem svarar öllum þáttum fyrirspurnarinnar. Það verður gert með því að:

1. Kortleggja ítarlega þann lagalega ramma sem umlykur réttindi barna á Íslandi, allt frá alþjóðlegum sáttmálum til innlendrar löggjafar.
2. Lýsa skipulagi, hlutverk og valdi íslenska barnaverndarkerfisins, allt frá framlínustarfsfólki sveitarfélaga til æðstu stjórnvalda.
3. Greina þær valdheimildir sem búa yfir og, ekki síður, þær réttarverndar- og kæruleiðir sem einstaklingum standa til boða.
4. Kafa ofan í saumana á þeim eftirlits- og ábyrgðarkerfum sem eiga að tryggja réttaröryggi og koma í veg fyrir misbeitingu.
5. Framkvæma greiningu á hugtakinu „spilling“ í þessu samhengi og meta, á grundvelli fyrirliggjandi gagna, hvort kerfisbundnir veikleikar, valdaójafnvægi eða mikið álag geti skapað hættu á slíku.

Skýrslan er byggð upp í fimm meginhlutum sem hver um sig byggir á þeim næsta. Fyrst er lagagrundvöllurinn skýrður, síðan stjórnkerfið, þá valdheimildir og réttarvernd, og loks eftirlit og álag. Að endingu er öll greiningin dregin saman til að svara meginspurningunum um vald, leynd og möguleg, spillingu og lagðar fram til úrbóta.

I. Hluti: Lagalegur Grunnur Barnaverndar á Íslandi

Til að skilja og barnaverndarkerfið er notað að hefja greininguna á lagalega grunni sem þá hvílir á. Réttindi barna á Íslandi eru ekki aðeins skilgreind í innlendum lögum heldur einnig í alþjóðlegum mannréttindamálum sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að virða. Þessi lagarammi hefur grundvallarbreytingar á síðustu áratugum, þar sem áður hefur farið fram frá velferðarsjónarmiðum yfir í réttindabundna nálgun.

1.1 Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna: Alþjóðlegur Mælikvarði

Hornsteinninn í réttindavernd barna á Íslandi, og um allan heim, er Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, oftast kallaður Barnasáttmálinn.Sáttmálinn var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þann 20. nóvember 1989 og er í dag útbreiddur mannréttindasamningur heims, fullgildur af öllum ríkjum heims að Evrópu undanskildum.Hugmyndafræðilegar rætur sáttmálans má rekja allt til Genfaryfirlýsingar um réttindi barna frá 1924, sem unnin var af Eglantyne Jebb, stofnanda alþjóðasamtaka Barnaheilla (Save the Children). Sú yfirlýsing byggði á þeirri byltingarkenndu hugmynd að börn væru einstaklingar með eigin réttindi, en ekki eignir foreldra sinna.  

Ísland undirritaði Barnasáttmálann árið 1990 og fullgilti hann tveimur árum síðar, árið 1992.Þetta er í sér skuldbindingu á alþjóðavettvangi til að virða ákvæði sáttmálans. Hins vegar varð grundvallarbreyting á réttarstöðu sáttmálans þegar hann var lögfestur á Alþingi með lögum nr. 19/2013 þann 20. febrúar 2013.Lögfestingin þýddi að Barnasáttmálinn verður að íslenskum lögum í heild sinni. Þar sem hann verður ekki aðeins siðferðislegur leiðarvísir, heldur beint réttarúrræði sem allir, jafnt opinberir aðilar eins og barnaverndaryfirvöld og dómstólar sem og einkaaðilar, eru skuldbundnir til að virða. Hægt er að ákveða hans fyrir sig með beinum hætti fyrir dómstólum.Þessi marka afgerandi skref frá því að líta á barnavernd sem velferðarþjónustu yfir í að skilgreina hana sem réttindabundið svið þar sem þróunin verður að standast lagalega skoðun á grundvelli alþjóðlegrar mannréttindamála.  

Sáttmálinn byggir á fjórum grundvallarreglum sem mynda kjarnann í réttindum barna:  

1. Jafnræði og bann við mismunun (2. gr. sáttmálans): Öll börn skulu njóta réttinda sáttmálans án nokkurs konar mismununar, óháð kynþætti, litarhætti, kyni, tungu, trú, stjórnmálaskoðunum, þjóðerni, uppruna, eignum, fötlun eða annarri stöðu barnsins eða foreldra þess.
2. Það sem barn er fyrir bestu (3. gr. sáttmálans): Þessi lykilregla kveður á um að við allar ákvarðanir stjórnvalda, dómstóla eða sem varða börn, skuli þá sem barn eru fyrir bestu ávallt hafa forgang. Þetta er leiðarljós alls barnaverndarstarfs.
3. Réttur til lífs og þroska (6. gr. sáttmálans): Ríkið skal tryggja eftir fremsta megni að barn fái að lifa og þroskast. Þetta felur í sér ekki aðeins réttinn til lífs, heldur einnig aðgang að grunnþörfum eins og fullnægjandi næringu, húsaskjóli og heilbrigðisþjónustu.  
4. Réttur til þátttöku og að láta skoðun sína í ljós (12. gr. sáttmálans): Barn sem fært er um að mynda sér eigin skoðanir á rétt á að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varðar. Taka skal réttmæt tillit til að skoða barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Þessi regla staðfestir barnið sem virkan þátttakanda í eigin lífi, ekki óvirkan viðtakanda ákvarðana fullorðinna.

1.2 Landsréttur: Barnaverndarlög og Tengd Löggjöf

Íslensk löggjöf endurspeglar og útfærir þær meginreglur sem finna má í Barnasáttmálanum. Þótt barnaverndarlög séu kjarninn, myndar samspil þeirra við önnur lög flókið en heildstætt kerfi sem ætlað er að tryggja velferð og réttindi barna.

Barnaverndarlög nr. 80/2002: Þetta er meginstoðin í íslenskri barnaverndarlöggjöf.Markmið laganna, eins og það er skilgreint í 2. gr., er tvíþætt: að tryggja að búa við óviðunandi aðstæður eða stofna heilsu sína og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð, og að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu.Lögin leggja ríka áherslu á meginregluna um hagsmuni barnsins, sem er lögfest í 4. gr. og kveður á um að í barnaverndarstarfi skuli ávallt beita þeim ráðstöfunum sem ætla að barni séu fyrir bestu.  

Barnalög nr. 76/2003: Þessi lög fjalla um réttarsamband foreldra og barna, þar sem meðal annars er fjallað um eins og forsjá, lögheimili, umgengni og framfærslu.Þótt þau séu aðskilin frá barnalögum eru þau oft náttúrlega, þau eru í málum sem eiga foreldra hafa áhyggjur af áhrifum barnaverndar og barnaverndar kalla á íhlutun barnaverndar.  

Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna (Farsældarlögin): Þessi nýlega löggjöf, sem oft er kölluð Farsældarlögin, er mikilvæg viðbót við lagaumhverfið.Markmið þeirra er að tryggja börnum og fjölskyldum þeirra samþættan og snemmtækan stuðning frá ólíkum þjónustukerfum – svo sem skóla-, heilbrigðis- og félagsþjónustu. Hugsunin er að grípa inn í áður en vandi verður svo alvarlegur að hann kalli á inngrip barnaverndar. Lögin eru í raun og veru á þeim kerfum sem geta skapast þegar þjónusta er sundurslitin og fjölskyldur falla á milli kerfa.  

Þótt þessi yfirgripsmikla lög sé til marks um vilja löggjafans til að vernda börn, skapa fjölda laga, reglugerða og stofnana hættu á kerfisflækjum.Fyrir fjölskyldu í vanda, sem oft er undir álagi, getur verið nánast nánast óyfirstíganlegt að átta sig á sínum tíma á þessum flokki vefjar. Þetta skapar í sjálfu sér valdaójafnvægi milli borgara og kerfisins. Flókið og óaðgengilegt kerfi getur orðið birtingarmynd faliðs valds, þar sem einkaréttarkerfisins sjálfs skilja það til fulls. Þetta er einn af áhættuþáttum sem geta alið á vantrausti og tilfinningu um valdaleysi, sem er kjarninn í þeim áhyggjum sem fyrirspurnin endurspeglar.  

II. Hluti: Stjórnkerfi Barnaverndar: Stofnanir, Hlutverk og Ábyrgð

Til að svara spurningunni um hvar hið mikla í barnaverndarmálum liggur því er beitt, er valið að skilja stjórnkerfið sem umlykur málaflokkinn. Kerfið er marglaga og skiptist milli sveitarfélaga og ríkis, þar sem ólíkar stofnanir hafa skýrt skilgreind og samofin hlutverk. Á síðustu árum hafa orðið miklar breytingar á þessu skipulagi, einkum með það að markmiði að auka fagmennsku og samræmda ákvarðanatöku.

2.1 Framkvæmdavaldið á Sveitarfélagsstigi: Barnaverndarþjónustan

Framlína barnaverndar á Íslandi er í höndum sveitarfélaganna. Samkvæmt barnaverndarlögum bera ábyrgð sveitarfélaga á því að starfrækja barnaverndarþjónustu.Starfsfólk þessara þjónustumiðstöðva er það sem hefur verið í samskiptum við börn og fjölskyldur. Meginhlutverk þeirra er að taka við og kanna allar tilkynningar sem berast um að velferð barns kunni að vera í hættu, veita fjölskylduaðstoð og undirbúa aðstoð um frekari aðgerðir ef þörf er á.  

Öllum er skylt að tilkynna til barnaverndarþjónustu ef þeir hafa ástæðu til að ætla að barn búi við óviðunandi uppeldisaðstæður, verði fyrir ofbeldi eða vanrækslu, eða stofni eigin heilsu og þroska í hættu.Þessi skylda er enn ríkari hjá fagstétt sem starfa með börnum, svo sem starfsfólk skóla, heilbrigðisstofnana og lögreglu.  

Lög gera kröfu um að starfsfólk barnaverndarþjónustu hafi í tengslum við fagmenntun, svo sem fræði, sál eða uppeldisfræði, til að tryggja faglega nálgun málsmeðferðar.frekar fyrir að sveitarstjórn beri ábyrgð á rekstrinum er henni óheimilt að hafa afskipti af meðferð einstakra mála eða fyrirmæli um niðurstöðu þeirra, sem gefa mikilvægar tryggingar fyrir faglega sjálfstæða þjónustu.  

2.2 Úrskurðarvaldið: Frá Barnaverndarnefndum til Umdæmisráða

Ein róttækasta breyting á stjórnkerfi barnaverndar á síðari árum tók gildi 1. janúar 2023. Þá var horfið frá því kerfi að hvert sveitarfélag (eða samstarfssvæði) hefði sína eigin barnaverndarnefnd, sem oft var skipuð leikmönnum og tekið upp nýtt fyrirkomulag með fjórum stórum, faglegum umdæmisráðum barnaverndar.  

Hlutverk þessara umdæmisráða er að fara með úrskurðarvald í íþyngjandi barnaverndarmálum, þ.e. þegar grípa þarf til aðgerða án samþykkis foreldra eða barns sem náð hefur 15 ára aldri.Samsetning ráðanna endurspeglar áhersluna á fagmennsku og réttaröryggi; í hverju ráði sitja lögfræðingur, sem er jafnframt formaður, sálfræðingur og félagsráðgjafi.Þessi þverfaglega nálgun á að tryggja að ákvarðanir séu teknar á traustum lagalegum og faglegum grunni.  

Samhliða þessari breytingu var gerð sú krafa að á bak við hverja barnaverndarþjónustu stæði að lágmarki 6.000 manna íbúagrunnur. Þetta hefur leitt til aukins samstarfs minni sveitarfélaga um rekstur þjónustunnar, með það að markmiði að tryggja nægilegan fjölda mála til að viðhalda faglegri þekkingu og reynslu.  

Þessi miðstýring á úrskurðarvaldinu er tvíeggja sverð. Annars vegar er hún rökrétt skref í átt að auknu réttaröryggi, þar sem líklegt er að sambærileg mál fái sambærilega meðferð og að ákvarðanir séu teknar af sérfræðingum með víðtæka reynslu. Hins vegar skapar hún óhjákvæmilega fjarlægð milli aðila og þeirra fjölskyldna sem í eiga. Þegar nafn um framtíð fjölskyldu er tekin af lausu ráði, sem getur verið staðsett í öðrum landshluta (eins og Umdæmisráð landsbyggðarinnar sem þjónar yfir 40 sveitarfélögum)), er hætta á að tilfinningin fyrir valdaleysi og firringu aukist. Þetta, þrátt fyrir góðan ásetning um aukna fagmennsku, getur alið á vantrausti og jafnvel samsæriskenningum um kerfið sem ópersónulegt og fjarlægt vald.  

2.3 Ríkisstofnanir: Barna- og fjölskyldustofa og Ráðuneytið

Yfirstjórn barnaverndarmála er á hendi ríkisins, þar sem tvær stofnanir gegna lykilhlutverki.

Barna- og fjölskyldustofa (BFS): Þessi stofnun er miðlæg stoðeining fyrir allt barnaverndarkerfið. Meginhlutverk hennar er að veita barnaverndarþjónustu sveitarfélaga faglega ráðgjöf og stuðning, stuðla að gæðaþróun og samræmdum starfsháttum, og reka sérhæfð meðferðarúrræði á vegum ríkisins, svo sem fósturheimili og meðferðarstofnanir.Stofnunin safnar einnig og birtir tölfræðilegar upplýsingar um málaflokkinn, svo sem um fjölda og eðli tilkynninga.  

Hlutverk Barna- og fjölskyldustofu getur verið óljóst í augum almennings. Samþætting hlutverka sem ráðgjafar kerfisins, rekstraraðili úrræða og áður fyrr eftirlitsaðili (því hlutverk var síðar úthýst til Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála).) getur skapað þá ímynd að kerfið sé lokað og hafi eftirlit með sjálfu sér. Þótt formlegur aðskilnaður eftirlits sé annað skref í rétta átt, getur sú mynd að „rannsaka“ verið lífseig og grafið undan trausti.  

Mennta- og barnamálaráðuneytið: Ráðuneytið ber endanlega pólitíska og stjórnsýslulega ábyrgð á málaflokknum. Það hefur yfirumsjón með starfsemi Barna- og fjölskyldustofu, mótar heildarstefnu í barnaverndarmálum og ábyrgð á lagasetningu og breytingum á löggjöf sem varðar börn.Ráðherra leggur reglulega fram framkvæmdaáætlun í barnavernd fyrir Alþingi.  

III. Hluti: Vald til Íhlutunar og Réttarvernd Einstaklingsins

Kjarninn í öllu barnaverndarstarfi er valdið til íhlutunar í líf fólks. Þetta vald er eitt að mesta sem stjórnvöldum er falið, enda getur það falið í sér inngrip í helgustu fjölskyldunnar. Þess vegna er gríðarleg að þetta vald sé skýrt af markaði í lögum og að staðar séu virkar og aðgengilegar leiðir fyrir einstaklinga til að verja rétt sinn og andmæla ákvörðun stjórnvalda.

3.1 Heimildir til Íhlutunar: Frá Stuðningsúrræðum til Þvingunaraðgerða

Valdheimildir barnaverndaryfirvalda eru stigskiptar og byggja á meginreglunni um meðalhóf – ávallt skal beita því vægasta úrræði sem talið er að sé duga til að tryggja hagsmuni barnsins. Þvingunaraðgerðir eru neyðarúrræði sem aðeins má grípa til þegar allt annað hefur verið reynt eða er augljóslega tilgangslaust.

• Stuðningsúrræði með samþykki: Fyrsta skrefið í öllum barnaverndarmálum er að leitast við að vinna með fjölskyldunni. Barnaverndarþjónusta býður upp á fjölbreytt stuðningsfræði, svo sem ráðgjöf, stuðningsfjölskyldur eða tilsjón, sem byggja á samþykki og samvinnu foreldra.  
• Þvingunarúrræði án samþykkis (26. gr. bvl.): Ef stuðningsræði með samþykki duga ekki til eða eru ekki talin raunhæf, getur barnaverndarþjónusta vísað máli til umdæmisráðs barnaverndar. Ráðið þá, gegn vilja foreldra, úrskurðað um tiltekið úrræði eins og eftirlit með heimili, fyrirmæli um aðbúnað og umönnun barns (td varðandi skólasókn eða læknismeðferð), eða ákvörðun um að fara ekki úr landi.  
• Vistun utan heimilis (27. og 28. gr. bvl.): Þetta er alvarlegasta íhlutunin í líf fjölskyldu. Ef brýnir hagsmunir barns krefjast þess getur umdæmisráð barnaverndar úrskurðað um að barn skuli vera utan heimilis í allt að fjóra mánuðinn. Ef barnaverndarþjónusta telur að vistun þurfi að standa lengur en fjóra mánuði, verður hún að bera málið undir héraðsdóm. Aðeins þarf að fá vistun til lengri tíma, þá að hámarki í tólf mánuði í senn.  
• Neyðarráðstafanir (31. gr. bvl.): Aðstæður þar sem barn er talið vera í bráðri og alvarlegri hættu getur barnaverndarþjónusta gripið til tafarlausra aðgerða, svo sem að nota barn af heimili, án formlegra málsmeðferðar. Slíkir möguleikar eru þó aðeins tímabundnir og taka formlega ákvörðun um framhaldið innan 14, annars fellur ráðstöfunin úr gildi.  

3.2 Kæruleiðir og Málskot: Hvernig er hægt að Andmæla Ákvörðunum?

Réttaröryggi einstaklinga felst í því að skýrar og skilvirkar kæruleiðir séu til staðar. Lögkerfið er byggt upp þannig að íþyngjandi ákvarðanir barnaverndaryfirvalda sæta endurskoðun af hálfu æðra stjórnvalds eða dómstóla, sem er grundvallarþáttur í að veita kerfinu aðhald.

• Úrskurðarnefnd velferðarmála: Þessi nefnd er sjálfstætt stjórnvald sem hefur það hlutverk að endurskoða ákvarðanir á sviði velferðarmála. Hægt er að skjóta flestum ákvörðunum barnaverndarþjónustu og úrskurðum umdæmisráða barnaverndar (td samkvæmt 26. gr. bvl.) til nefndarinnar.Kærufrestur er almennt fjórar vikur. Úrskurðir nefndarinnar eru endanlegir á stjórnsýslustigi, sem þýðir að ekki er hægt að afrýja þeim til ráðherra.  
• Dómstólar: Alvarlegustu ákvarðanir í barnaverndarmálum eru teknar af dómstólum eða er hægt að bera þær undir dómstóla. Eins og áður sagði krefst vistun barns utan heimilis lengur en í fjóra mánuði og svipting forsjár dómsúrskurðar.Einnig er hægt að úrskurða umdæmisráðs um skammtímavistun (skv. 27. gr. bvl.) undir héraðsdómi til endurskoðunar.Málskot til dómstóla frestar þó almennt ekki framkvæmdar, sem eru atriði.  
• Réttur til lögmannsaðstoðar: Til að tryggja jafnræði aðila og að rödd og hagsmunir barns og foreldra komi fram, er kveðið á um rétt þeirra til lögmannsaðstoðar. Barnaverndarþjónusta skal veita fjárstyrk til að greiða fyrir lögmannsaðstoð í íþyngjandi málum. Þá skal að jafnaði skipa barni sérstakan talsmann, sem oft er lögmaður, til að gæta hagsmuna þess í alvarlegustu málunum.  

Eitt af því sem skapar mesta spennu og tilfinningu fyrir valdaleysi er sá tími sem líður frá því að gripið er til íhlutunar og þar sem endanleg niðurstaða fæst í kæruferli. Neyðarráðstöfun getur verið framkvæmd á augabragði, en mál fyrir úrskurðarnefnd eða dómstólum getur tekið vikur eða mánuði. Í þessari „réttarverndarglugga“ er vald kerfisins nánast algjört og upplifun fjölskyldunnar af valdaleysi er mest. Þetta tímabil, jafnvel þótt upphafleg ákvörðun reynist réttmæt að lokum, er líklegasti uppspretta sögusagna, vantrausts og ásakana um misbeitingu valds. Þetta er ekki endilega lagalegur galli í kerfinu – neyðarúrræði eru nauðsynleg til að vernda börn – en það er stór sálfræðileg og kerfisleg veikleiki sem er á vantrausti.

Tafla 1: Flæðirit yfir Málsmeðferð og Kæruleiðir í Barnaverndarmálum

Eftirfarandi tafla sýnir á einfaldan hátt ferli dæmigerðs barnaverndarmála, frá aðgerðum til íþyngjandi aðgerða, og þær kæruleiðir sem standa til boða á hverju stigi.

Stig Máls	Lýsing á Aðgerð	Ákvörðunaraðili	Lagagrein (Bvl. 80/2002)	Kæruleið / Endurskoðun
1. Tilkynning	Tilkynning berst um að hafa barn búi við óviðunandi meðal annars.	Barnaverndarþjónusta	16. og 17. bekk.	Ekki við á.
2. Könnun	Barnaverndarþjónusta kannar málið og metur þörf á aðgerðum.	Barnaverndarþjónusta	21. og 22. gr.	Ákvörðun um að hefja könnun er ekki kæranleg.
3. Stuðningsúrræði	Veitt eru úrræði (td ráðgjöf, stuðningsfjölskylda) með samþykki foreldra.	Barnaverndarþjónusta	23. og 24. gr.	Ekki við á (byggir á samþykki).
4. Þvingunarúrræði	Úrskurðað um íþyngjandi úrræði (td eftirlit) án samþykkis.	Umdæmisráð barnaverndar	26. gr.	Úrskurðarnefnd velferðarmála.
5. Vistun < 4 mán.	Úrskurðað um vist barns utan heimilis í allt að 4 mánuði.	Umdæmisráð barnaverndar	27. gr.	Héraðsdómur.
6. Vistun > 4 mán.	Krafa gerð um vistun barns utan heimilis lengur en 4 mánuði.	Héraðsdómur	28. gr.	Landsréttur, Hæstiréttur (með leyfi).
7. Forsjársvipting	Krafa gerð um að foreldrar séu sviptir forsjá.	Héraðsdómur	29. gr.	Landsréttur, Hæstiréttur (með leyfi).
8. Neyðarráðsstöfun	Barn fjarlægt af heimili í bráðri hættu, án undangengins úrskurðar.	Barnaverndarþjónusta	31. gr.	Málið verður að fara í formlegan farveg innan 14 daga.

Heimildir fyrir töflu:  

IV. Hluti: Eftirlit, Ábyrgðarskylda og Álag á Kerfið

Virkt eftirlit og skýr ábyrgðarskylda eru forsendur þess að hægt sé að viðhalda trausti á jafn inngripsmiklu kerfi og barnaverndarkerfið er. Á síðustu árum hefur verið lögð aukin áhersla á að styrkja þessa þætti. Samhliða því hefur kerfið hins vegar þurft að takast á við fordæmalaust álag vegna gríðarlegra fjölgunar tilkynninga, sem hefur óhjákvæmilega áhrif á gæði þjónustunnar og réttaröryggi einstaklinga.

4.1 Eftirlitsstofnanir: Hlutverk GEV og Umboðsmanns Alþingis

Tveir óháðir aðilar gegn lykilhlutverki í ytra eftirliti með barnaverndarkerfinu.

Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV): Stofnun GEV þann 1. janúar 2022 með lögum nr. 88/2021 var ein mikilvægasta breytingin á eftirlitssumhverfi velferðarþjónustu á Íslandi.Markmið stofnunarinnar er að efla og samræma faglegt eftirlit og tryggja að velferðarþjónusta, þar sem talin barnavernd sé traust, örugg og í samræmi við lög og alþjóðlegar skuldbindingar.GEV tók við eftirlitsverkefnum sem höfðu verið á hendi Barnaverndarstofu (nú Barna- og fjölskyldustofa), sem áður var mikilvæg áfangi í að skilja hlutverk ráðgjafar og eftirlits.Stofnunin hefur eftirlit með gæðum þjónustu, veitir rekstrarleyfi fyrir úrræði og tekur við og vinnur úr kvörtunum frá notendum, ábendingum um misbresti og leiðbeiningar um alvarleg óvænt atvik í þjónustunni.  

Umboðsmaður Alþingis: Umboðsmaður Alþingis hefur almennt eftirlit með öllum stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og gætir þess að hún fari að lögum og vönduðum stjórnsýsluháttum.Borgarar sem telja á sér brotið af stjórnvöldum, þar sem talið er barnaverndaryfirvöldum, geta leitað til umboðsmanns. Umboðsmaður getur tekið mál til skoðunar á grundvelli kvartana eða að eigin frumkvæði og gefið út álit sem, þótt ekki séu lagaleg bindandi, hefur mikið vægi og leiðir nær undantekningarlaust til úrbóta.  

4.2 Vaxandi Álag: Tölfræðileg Greining á Tilkynningum

Þótt formlegt rammi um eftirlit hafi verið styrkt, starfar barnaverndarkerfið í veruleika sem einkennist af stöðugum vaxandi álagi. Tölur frá Barna- og fjölskyldustofu sýna óyggjandi aðgerðir til barnaverndar hefur fjölgað gríðarlega á síðustu árum, sem settur var á starfsfólk og öll innviði kerfisins.

Samkvæmt nýjustu tölum bárust barnaverndarþjónustum landsins alls 16.751 tilkynning árið 2024, sem er nærri 10% fjölgun frá árinu 2023, þegar þær voru meira 15.240.Þetta jafngildir að meðaltali 46 þjónustum á hverjum einasta degi ársins.Fjölgunin var hlutfallslega mest í Reykjavík (13%).  

Greining á eðli tilkynningaranna sýnir alvarlega þróun. Árið 2024 voru flestar tilkynningar vegna vanrækslu (41%), þriðjungur (34%) vegna áhættuhegðunar barna og fjórðunga (25%) vegna ofbeldis gegn börnum.Sérstaklega sláandi er aukningin í tilteknum undirflokkum. Tilkynningum vegna neyslu barna á vímuefnum eða öðrum skaðlegum efnum fjölgaði um hvorki meira né minna en 60% milli ára, og notendur vegna ofbeldisfullra fjölgaði um tæp 20%.  

Barna- og menntamálaráðherra hefur sjálfur kallað þessar tölur „sláandi“ og viðurkennt þörfina á að rýna þær gaumgæfilega og bregðast við, meðal annars með auknum forvörnum.Það er þó jákvætt merki að börn eru í auknum mæli farin að tilkynna sjálf um ofbeldi eða vanrækslu. Árið 2024 höfðu 81 barn sjálft samband við barnavernd, samanborið við 49 árið áður, sem gefur vísbendingu um aukna vitund barna um réttindi sín og þær hjálparleiðir sem eru í boði.  

Þessi gríðarlega fjölgun tilkynninga er ekki aðeins tölfræði; hún er sterkur áhættuþátturinn fyrir gæði og réttaröryggi í öllu barnaverndarkerfinu. Ekkert kerfi getur tekið við slíkri aukningu á flóknum og viðkvæmum málum án þess að þær hafi alvarlegar afleiðingar. Álagið eykur hættu á kulnun og starfsmannaveltu meðal fagfólks, sem leiðir til þess að dýrmæt reynsla tapast. Það sem er þó alvarlegast er að álagið eykur óhjákvæmilega hættuna á mistökum – að mál séu ekki könnuð nægilega vel, að rangt sé lagt á meðal annars eða að gripið sé til of vægra eða of harðra úrræða. Þetta jarðveg fyrir þá sem ekki eru þjónustunnar og almenningur geta upplifað sem vanrækslu, óréttlæti eða jafnvel „spillingu“, ekki endilega vegna illvilja eða á skaparsetningum starfsmanna, heldur einfaldlega vegna þess að kerfið er komið að eða yfir mörk.

Tafla 2: Yfirlit yfir Tilkynningar til Barnaverndar 2022-2024

Eftirfarandi tafla sýnir þróun í fjölda og eðli tilkynninga til barnaverndar á Íslandi á árunum 2022 til 2024, byggt á samantektum Barna- og fjölskyldustofu.

Flokkur	2022	2023	2024	Þróun 2023-2024
Heildarfjöldi tilkynninga	15.240	u.þ.b. 15.240 (miðað við 11% aukningu til 2023)	16.751	+9,9%
Tilkynningar á dag (meðaltal)	u.þ.b. 42	u.þ.b. 42	46	Aukning
Skipting eftir ástæðu (2024)
Vanræksla			41%	+8,2%
Ofbeldi gegn barni			25%	+6,5%
* þar af líkamlegt ofbeldi*				+19,8%
* þar af kynferðisofbeldi*				-6,2%
Áhættuhegðun fjós			34%	Talsverður fjölgun
* þar af vímuefnaneyslu*				+60%
Hætta fyrir ófætt barn			0,7%	Stöðug
Helstu tilkynnendur (2024)
Lögregla			39,7%	Hærra hlutafall en ár
Skólar				+9,2%
Heilbrigðiskerfi				+3,4%
Nágrannar				+24,7%
Barnið sjálft	65	49	81	+65,3%

Flytja út í töflureikna

Heimildir fyrir töflu:.Tölur fyrir 2023 eru í sumum tilfellum vegna þeirra út frá einum breytingum sem eru upp í heimildum.  

V. Hluti: Greining: Spilling, Vald og Vantraust

Þessi hluti skýrslunnar texta beint á við erfiðustu spurningar fyrirspyrjanda. Hér er leitast við að greina hugtakið „spilling“ í samhengi barnaverndar, meta þá kerfislegu áhættuþætti sem fylgja hinu mikla valdi sem kerfið er falið, og rannsaka hvernig þörf er á leynd og skortur á gagnsæi geta alið á vantrausti. Ályktanirnar byggja á þeim lagalega og stjórnsýslulega veruleika sem lýst hefur verið í fyrri köflum.

5.1 Að Skilgreina „Spillingu“ í Samhengi Barnaverndar

Þegar rætt er um spillingu í opinberri stjórnsýslu beinast hugsanir oft að fjárhagslegum ávinningi, svo sem mútum eða fjárdrætti. Slík skilgreining er of þröng og nær ekki yfir þá flokkun og viðkvæmu stöðu sem uppi er í barnaverndarmálum. Fyrirliggjandi gögn gefa engar vísbendingar um skipulagða, fjárhagslega spillingu innan íslenska barnaverndarkerfisins. Hins vegar eru líklegri til að tryggja almennings af „spillingu“ snúist um annars konar og lúmskari birtingarmyndir misbresta.

Í samhengi barnaverndar er því boðið að beita víðari skilgreiningu á hugtakinu, sem nær yfir:

• Misbeit mati: Þegar hlutlægi byggir ekki eingöngu á gögnum og hagsmunum barnsins, heldur litast af persónulegum viðhorfum, fordómum, þreytu eða eigin starfsmanns á getu.
• Kerfisbundin vanræksla: Þegar kerfið, vegna yfirþyrmandi álags, skortir á fjármagni eða úrræðum, bregst ítrekað skyldum sínum við að veita þá þjónustu og vernd sem lög kveða á um. Þetta er ekki að spila einstakra starfsmanna, heldur að spila kerfisins sjálfs.  
• Valdaójafnvægi: Þegar starfsfólk kerfisins nýtir sér, meðvitað eða ómeðvitað, vanþekkingu, hræðslu eða viðkvæma stöðu fjölskyldunnar til að því framkoma sem er ef til vill ekki fyllilega rökstudd eða í samræmi við meginregluna um meðalhóf.
• Hagsmunaárekstrar: Þegar ytri aðstæður, svo sem skortur á fósturheimili eða meðferðarplássum, hafa óeðlileg áhrif á ákvarðanir um hvaða úrræði er beitt í einstaka máli.

Þessi víðari skilgreining endurspeglar betur þann kvíða sem felst í fyrirspurninni – óttann við að vald sé misnotað, að kerfið sé óréttlátt og að einstaklingurinn sé varnarlaus gagnvart því.

5.2 Valdið til að Ákveða: Greining á Hættum og Veikleikum

Mesta valdið í barnaverndarkerfinu felst í hinu huglæga mati. Lög kveða á um að grípa skuli inn í þegar um „óviðunandi uppeldisaðstæður“ er að ræðaog að ávallt skuli gera það sem „barni fyrir bestu“.Þetta eru ekki nákvæmar vísindi. Matið á því hvað telst „óviðunandi“ eða „best“ er háð túlkun og reynslu þeirra sem meta. Hér liggja helstu veikleikarnir og hætturnar faldar.  

• Hætta á huglægu mati: Það er óhjákvæmilegt að hætta á að persónulegum bakgrunni, menningarleg viðmið og eigin lífssýn starfsmanns liti með hans á aðstæðum. Það sem einum kann að þykja óhefðbundið en skaðlaust uppeldi, getur annað túlkað sem vanrækslu.
• Staðfestingarskekkja (Confirmation Bias): Þessi sálfræðilegi löstur er hættulegur í rannsóknarvinnu. Hættan fellst í því að þegar grunur hefur vaknað (td í kjölfar tilkynningar), leiti starfsmaður ómeðvitað að rannsókn sem staðfesta þann grun, í stað þess að rannsaka málið með fullkomlega opnum huga og vega jafnt sönnunargögn sem hnekkja og styðja.
• Áhrif álags: Eins og ítarlega hefur verið rakið er kerfið undir gífurlegu álagi.Þetta eykur hættuna á fljótfærnislegum áhrifum. Starfsmaður sem er með of mál á sinni könnu hefur minni tíma til að kafa djúpt í hvert og eitt þeirra og getur freistast til að treysta um of fyrri reynslu eða staðalímyndir í stað þess að framkvæma mörg ítarlega, einstaklingsbundna rannsókn.  

5.3 Leynd og Skortur á Gagnsæi: Er Valdið Falið?

Spurningin um hvort spilling sé „leynd í öllu því valdi“ er bein afleiðing af þeim skorti á gagnsæi sem óhjákvæmilegar einkenni barnaverndarmála. Þagnarskylda er grundvallaratriði til að vernda friðhelgi einkalífs barna og fjölskyldna. Það er ekki hægt að ræða einstök mál opinberlega, sem þýðir að almenningur og fjölmiðlar fá nær aldrei heildstæða mynd af málsatvikum.

Þessi nauðsynlega leynd skapar hins vegar frjóan jarðveg fyrir vantraust. Þegar barnaverndaryfirvöld geta ekki svarað fyrir sig vegna þagnarskyldu, er hætt við að aðeins ein hlið málsins heyrist opinberlega – oft frá ósáttum aðilum sem telja sig beita órétti. Þetta skekkir alla opinbera umræðu og getur skapað þá að kerfið sé fullt af mistökum og rangindum.

Valdið er því ekki „falið“ í þeim skilningi að það sé ólöglegt eða starfi utan ramma laganna. Þvert á móti er að ítarlega skilgreint í lögum og lýtur eftirliti. En samspil þagnarskyldu, flokks kerfis og mikils álags gerir það ógegnsætt og erfitt fyrir almenning að skilja eða hafa eftirlit með. Eftirlitsstofnanir eins og GEVog Umboðsmaður Alþingiseru lykillinn að því að vega upp á móti þessari leynd. Áskorunin í því að gera þær nægilega sýnilegar, aðgengilegar og öflugar til að almenningur treysti því að þær veiti þessar sannfæringar og virkar aðhald.  

Að lokum má draga þá ályktun að fyrirspurnin um spillingu sé líklega ekki byggð á beinum sönnunum um slíkt, heldur sé hún einkenni á djúpstæðu vantrausti. Þetta vantraust sprettur af samspili þriggja þátta: (1) hinu gríðarlega valdaójafnvægi milli hins valdamikla kerfis og hins viðkvæma einstaklinga; (2) þeirri leynd sem þagnarskyldan skapar; og (3) kerfisálagi sem eykur hættuna á því mistökum. Það er þessi óheillavænlega þrenning sem skapar upplifun af „spillingu“ í huga margra. Skýrslan reynir því ekki að sanna eða afsanna spillingu, heldur að útskýra hvers vegna spurningin um hana er lógísk og óhjákvæmileg afleiðing af hönnun og ástandi kerfisins.

VI. Hluti: Niðurstöðvar og Leiðir til Úrbóta

Eftir ítarlega yfirferð á lagaramma, stjórnkerfi, valdheimildum og ástandi barnaverndar á Íslandi er hægt að draga saman niðurstöður og svara þeim þremur meginspurningum sem lagðar voru fram. Byggt á þeirri grein eru að lokum settar fram að úrbótum sem miða að því að styrkja réttindi barna, auka traust á kerfinu og draga úr þeim áhættuþáttum sem greindir hafa verið.

6.1 Samantekt Helstu Niðurstaðna

1. Hver eru réttindi barna á Íslandi? Réttindi barna á Íslandi eru vel varin í lögum og byggja á traustum alþjóðlegum grunni, einkum Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem hefur lagagildi hér á landi.Lykilréttindi, svo sem rétturinn til verndar, þroska, jafnræðis og þátttöku, eru skýrt skilgreind.Íslensk löggjöf, þar á meðal barnaverndarlög, barnalög og farsældarlög, útfærir þessi réttindi nánar.Á pappírnum er réttindaverndin því sterk. Áskorunin, eins og greiningin sýnir, liggur hins vegar í framkvæmdinni – að tryggja að þessi réttindi séu virt í reynd í hverju einasta máli, þegar kerfið er undir miklu álagi.  

2. Er spilling í barnaverndarmálum á Íslandi? Ef „spilling“ er skilgreind á hefðbundinn hátt sem fjárhagsleg spilling (td mútur), gefa fyrirliggjandi gögn enga vísbendingu um að slíkt sé landlægt vandamál. Hins vegar, ef hugtakið er skilið í víðari merkingu sem misbeiting valds, kerfisbundin vanræksla eða óréttmæt málsmeðferð, er niðurstaðan flóknari. Greining hefur leitt í ljós sterk kerfislega veikleika og áhættuþætti:

• Gríðarlegt álag: Stöðugt vaxandi fjöldi tilkynningaskapar mikla hættu á mistökum, yfirsýn og rangri forgangsröðun. Þetta er líklegast einstaki áhættuþátturinn fyrir þá sem almenningur gæti upplifað sem „spillingu“ eða vanrækslu.  
• Huglægt mat: Eðli málsins samkvæmt byggja lykilákvarðanir á huglægu mati, sem er viðkvæmt fyrir fordóma og villum í mannlegri hugsun.
• Valdaójafnvægi: Mikið vald er í höndum kerfisins gagnvart einstaklingum í viðkvæmri stöðu.

Því er niðurstaðan sú að þótt ekki séu sannanir fyrir skipulagðri, ásetningsbundinni spillingu, þá eru skilyrði til staðar í kerfinu sem skapa hættu á alvarlegum misbrestum sem geta jafngilt „spillingu“ í augum þeirra sem fyrir þeim verða.

3. Er spillingin leynd í öllu því valdi sem kerfið hefur? Valdið er ekki „falið“ í þeim skilningi að það sé ólöglegt eða starf í laumi. Það er skýrt afmarkað í lögum og lýtur formlegu eftirliti.Hins vegar gerir samspilrar þagnarskyldu, flokkanna stjórnsýslu og mikils álagskerfis  

ósagnsætt . Þessi skortur á gagnsæi er helsti kveikjan að vantrausti og tilfinningunni um að eitthvað misjafnt geti átt sér stað á bak við luktar dyr. Eftirlitskerfin, GEV og Umboðsmaður Alþingis, eru til staðar til að veita aðhald, en þau þurfa að vera sýnilegri og öflugri til að vinna gegn því vantrausti sem þessi leynd óhjákvæmilega skapar. Valdið sjálft er því ekki annað mál, en afleiðingar þess eru oft huldar sjónum almennings, sem getur alið á þeirri hugmynd að eitthvað sé falið.

6.2 Ítarlegar Tillögur

Byggt á greindri greiningu eru eftirfarandi settar settar fram til að styrkja barnaverndarkerfið, auka réttaröryggi og byggja upp traust:

1. Styrking réttarstöðu barna og foreldra:
   • Efla rétt til lögmannsaðstoðar: Tryggja að öllum aðilum barnaverndarmáls, jafnt börnum sem foreldrum, standa til boða gjaldfrjáls lögmannsaðstoð frá fyrstu stigum máls, ekki aðeins þegar komið er að þvingunarúrræðum. Þetta myndi jafna hið mikla valdaójafnvægi sem er til staðar milli kerfisins og einstaklinga.  
   • Aukið fjármagn til gjafsóknar: Auka þarf fjárveitingar til gjafsóknar í barnaverndarmálum fyrir dómstólum til að tryggja að fjárhagsstaða komi aldrei í veg fyrir að fólk geti leitað réttar síns.
2. Aukið gagnsæi og upplýsingagjöf (þar sem það er unnt):
   • Reglubundnar úttektir GEV: Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV) ætti að birta reglubundnar, nafnlausar og stæðar úttektir á starfsemi barnaverndarkerfisins, þar sem farið er yfir algengar ágalla, niðurstöður í kvörtunarmálum og kerfisbundnum veikleika. Þetta myndi auka sýnileika eftirlitsins og veita aðhald.  
   • Bætt tölfræði: Birta þarf ítarlegri og aðgengilegri tölfræði um niðurstöður mála, beitingu úrræða og lyktir kærumála til að gefa raunsannari mynd af starfseminni.
3. Aðgerðir gegn kerfisálögu:
   • Stóraukin fjármagn til forvarna: Eina góð lausn á þeim á lags- og hættuástandi sem ríki er að draga úr fjölda mála sem enda á borði barnaverndar. Þetta verður aðeins gert með því að stórauka fjármagn til forvarna og snemmtæks stuðnings í anda Farsældarlaganna.Styrkja þarf þjónustu innan skóla, heilbrigðiskerfis og félagsþjónustu til að grípa vanda fyrr. Þetta er beinasta leiðin til að bregðast við þeim „sláandi“ tölum sem ráðherra hefur vísað til.  
   • Fjölgun stöðugilda: Samhliða forvörnum verður að tryggja óþægilega fjármagn til barnaverndarþjónustu sveitarfélaga til að fjölga stöðugum og draga úr málafjölda á hvern starfsmann.
4. Efling eftirlits og ábyrgðarskyldu:
   • Auka sýnileika eftirlitsaðila: Efla þarf kynningu og aðgengi almennings að GEV og Umboðsmanni Alþingis. Tryggja þarf að þessar stofnanir hafi óþægilegar fjármagn og frumkvæðisrétt til að sinna ítarlegum rannsóknum á kerfislegum vandamálum, ekki aðeins bregðast við einstökum kvörtunum.
   • Stöðug endurmenntun: Tryggja þarf stöðuga og skyldubundna endurmenntun fyrir allt starfsfólk barnaverndar, með sérstakri áherslu á nýjustu löggjöf, réttarvernd, mannréttindi og aðferðir til að vinna gegn huglægum villum í ákvarðanatöku.

Aðeins með samstilltu átaki á öllum þessum sviðum verður hægt að tryggja að íslenska barnaverndarkerfið standi undir þeirri gríðarlegu ábyrgð sem því er falin: að vernda þá sem eru varnarlausastir um leið og réttindi allra eru virt.