Spegilmyndir Valdsins

Gagnvirk greining á sterkum, óbeinum tengslum milli narsissískra persónueinkenna og kerfisbundinnar spillingar á Íslandi.

Skrunaðu niður til að kanna hvernig sálfræði, menning og völd fléttast saman.

↓

Vandinn: Sprunga í Sjálfsmyndinni

Þessi hluti skilgreinir lykilhugtökin, narsissisma og spillingu, og sýnir fram á áhyggjuefni í gögnum: Þótt Ísland standi vel alþjóðlega hefur spillingarvísitalan fallið hratt og er nú langt á eftir hinum Norðurlöndunum.

Hvað er narsissismi?

Yfirgripsmikið mynstur stórmennsku, þörf fyrir aðdáun og skortur á samkennd. Í skýrslunni er lögð áhersla á undirklínísk einkenni (t.d. tilkall, nýtingu á öðrum) sem geta birst í valdastöðum, frekar en formlega geðgreiningu.

Hvað er spilling?

„Misbeiting á opinberu valdi til persónulegs ávinnings.“ Þetta getur birst sem frændhygli, leyndarhyggja, mútur og kerfisbundnir veikleikar sem grafa undan trausti almennings á stofnunum.

Heimild: Transparency International Corruption Perceptions Index (CPI)

Sálfræðivélin

Alþjóðlegar rannsóknir sýna að persónueinkenni „Myrka Þríhyrningsins“ geta ýtt undir spillingu. Hér skoðum við þessi einkenni og þá sálfræðilegu ferla sem réttlæta siðlausa hegðun.

Narsissismi
(Stórmennska, tilkall)

Makíavellismi
(Útreikningur, hagræðing)

Siðblinda
(Hvatvísi, skortur á iðrun)

Hinn Myrki Þríhyrningur

Oftrú á eigin gæfu

Einstaklingar ofmeta líkurnar á ávinningi og vanmeta líkurnar á refsingu. Þetta verður sálfræðilegt „leyfi“ til að taka áhættu sem aðrir forðast.

Siðferðisleg afneitun

Vitrænar aðferðir til að réttlæta eigin hegðun, t.d. með því að fegra gjörðir („þóknun“ í stað „mútu“), dreifa ábyrgð („allir gera þetta“) eða kenna öðrum um.

Skert næmi fyrir áhættu

Rannsóknir sýna að háar refsingar hafa takmarkaðri fælingarmátt á þessa einstaklinga. Ávinningurinn vegur þyngra en hugsanlegur kostnaður.

Bergmál á Íslandi: Valin Tilvik

Hér er farið yfir fjögur stór íslensk mál sem sýna hvernig sálfræðilegu þættirnir birtast í raunveruleikanum. Veldu mál til að skoða greininguna.

Hrunið 2008 Wintris-málið Samherjamálið Íslandsbankasala

Gróðrarstían: Menning og Samfélag

Spilling verður ekki til í tómarúmi. Íslenskir menningarþættir, ásamt hugmyndafræði markaðshyggju, sköpuðu umhverfi þar sem narsissísk hegðun fékk að dafna.

Einstaklingshyggja & Áhættusækni

Menning sem leggur áherslu á skammtímaárangur og „áræðni“ getur verðlaunað sjálfhverfa hegðun og litið framhjá langtímahagsmunum samfélagsins.

Smæð samfélagsins & Frændhygli

Náin tengslanet geta orðið að óformlegri smurolíu kerfisins, þar sem tryggð við „innsta hring“ vegur þyngra en formlegar reglur og almannahagur.

Markaðshyggja & Siðrof

Þegar öll mannleg samskipti eru metin á mælikvarða viðskipta skapast siðferðilegt tómarúm. Farið er eftir lagabókstafnum en andi laganna er hunsaður.

Leiðin Fram á Við

Aðgerðir gegn spillingu þurfa að vera jafn margþættar og vandinn sjálfur. Þær snúast ekki bara um lög, heldur um menningu, siðferði og ábyrgð.

Stjórnkerfislegar umbætur ▼

• Efla sjálfstæði eftirlitsstofnana (t.d. Ríkisendurskoðunar).
• Innleiða fullt gagnsæi í eignarhaldi fyrirtækja og fjármögnun flokka.
• Tryggja virka og öfluga vernd uppljóstrara.
• Skýra reglur um persónulega ábyrgð stjórnenda og stjórnmálamanna.

Siðferðileg og menningarleg íhlutun ▼

• Efla kennslu í siðfræði og gagnrýnni hugsun á öllum skólastigum.
• Styrkja siðanefndir fagstétta og virkni siðareglna.
• Styðja við óháða, rannsakandi og gagnrýna fjölmiðlun.

Forvarnir á sviði forystu ▼

• Auka meðvitund um sálfræðilega áhættuþætti við val á leiðtogum.
• Nýta sálfræðilega þekkingu í ráðningarferlum fyrir æðstu stöður.
• Tryggja öfluga mótvægiskrafta (t.d. óháð stjórnareftirlit) ef einstaklingar með áhættuhegðun eru ráðnir.

Spegilmyndir valdsins: Greining á tengslum narsissískra persónueinkenna og spillingar á Íslandi

Inngangur: Tvíþætt fyrirspurn

Þessi skýrsla tekur til ítarlegrar greiningar á flokki og viðkvæmu viðfangsefni: samband einstaklingsbundinna sálfræðilegra þátta og rótgróins samfélagslegs vanda. Fyrirspurnin um samband narsissískrar persónuleikaröskunar og spillingar á Íslandi knýr fram nauðsynlega en óþægilega sjálfsskoðun á því hvort ákveðin persónueinkenni, sem virðist hafa verið á valdastöðum, geti verið einn af grundvallardrifkröftum í íslensku samfélagi. Slík greining krefst þverfaglegra nálgunar sem spannar klíníska sálfræði, stjórnmálafræði, félagsfræði og rannsóknarblaðamennsku.

Til að nálgast viðfangsefnið á kerfisbundinni og ábyrgan hátt mun skýrslan byggja á viðurkenndum klínískum skilgreiningum á narsissískri persónuleikaröskun (NPD) og undirklínískum narsissískum einkennum, sem og á alþjóðlegum skilgreiningum á spillingu. Lögð er rík áhersla á að þessi greining felur ekki í sér fjargreiningu á einstaklingum. Markmiðið er fremur að bera kennsl á og greina hegðunarmynstur sem lýst er í opinberum gögnum, svo sem skýrslum rannsóknarnefnda og ítarlegri fjölmiðlaumfjöllun, og bera þau saman við fræðilegar lýsingar á narsissískri hegðun og sálfræðilegum undirstöðum spillingar.

Markmið skýrslunnar er ekki að sanna beint og óviðeigandi orsakasamband, enda skortir sértækar íslenskar rannsóknir sem geta þessi tengsl með beinum hætti. Meginmarkmiðið er hins vegar að byggja upp öfluga, rökstudda og gagnreynda tilgátu með því að:

1. Draga fram og greina niðurstöður alþjóðlegra sálfræðirannsókna sem tengja narsísk persónueinkenni, oft innan ramma „hins myrka þríhyrnings“, við siðlausa og spillta hegðun.
2. Kortleggja og greina umfang og eðli spillingar á Íslandi með hliðsjón af alþjóðlegum mælingum, opinberum skýrslum og áþreifanlegum dæmum.
3. Samþætta þessa tvo þætti með því að greina ítarlega valin íslensk spillingarmál í ljósi sálfræðilegra kenninga um persónuleika og siðferði.

Til að ná þessum markmiðum er skýrslunni skipt í sex meginhluta. Fyrst eru lykilhugtökin skilgreind og staða Íslands metin. Því næst er kafað í sálfræðilegum rannsóknum sem mynda fræðilegan grunn að tengslum persónueinkenna og spillingar. Þá er sjónum beint að íslensku samhengi með ítarlegri greiningu á fjórum stórum spillingarmálum. Að því loknu er fjallað um víxlverkun menningar, persónuleika og spillingar á Íslandi. Skýrslunni lýkur með yfirgripsmiklum niðurstöðum og ráðleggingum um hvernig bregðast megi við þeim vanda sem greiningu afhjúpar.

Skilgreiningar og birtingarmyndir: Narsissismi og spilling

Til að unnt sé að greina persónueinkenna og spillingar er hægt að leggja til grundvallar skýrar og vel rökstuddar skilgreiningar á báðum fyrirbærum. Annars vegar verður fjallað um narsissisma, bæði sem klíníska persónuleikaröskun og sem víðtækara persónueinkenni. Hins vegar verður hugtakið skilgreint og staða Íslands í alþjóðlegum samanburði, með sérstakri áherslu á þá misræmi sem birtist milli sjálfsmynda og raunveruleika.

Klínísk og undirklínísk narsissísk einkenni

Hugtakið narsissismi á rætur sínar að rekja til grísku goðsögunnar um Narkissos, sem varð ástfanginn af eigin spegilmynd.Í nútíma sálfræði er hugtakið notað til að lýsa bæði klínískri persónuleikaröskun og almennum persónueinkennum.  

Klínísk skilgreining (NPD)

Narsisísk persónuleikaröskun (NPD), eða sjálfsupphafningar-persónuleikaröskun á íslensku, er formleg geðgreining sem er skilgreind í greiningarhandbók bandaríska geðlæknafélagsins,  

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), sem er, ásamt ICD-kerfi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, helsta greiningarkerfið sem notað er á Íslandi.Samkvæmt DSM-5 einkennist NPD af yfirgripsmiklu mynstri stórmennsku (í hugsun eða hegðun), þrálátri þörf fyrir aðdáun og skorti á samkennd, sem hefst í byrjun fullorðinsára og birtist í ýmsum aðstæðum.  

Til að uppfylla greiningarviðmið þarf einstakling að sýna fimm eða fleiri af eftirfarandi níu einkennum:

1. Stórmannlegar hugmyndir um eigið mikilvægi: Einstaklingurinn er afrekur og hæfileikar og væntir þess að vera viðurkenndir sem yfirburðamaður án þess að hafa fengið fyrir því.
2. Upptekinn af fantasíum um takmarkalausa velgengni, völd, fegurð eða fullkomna ást.
3. Trú á eigin sérstöðu: Trúir því að hann sé einstakur og aðeins aðrir sérstakir eða háttsettir einstaklingar eða stofnanir geti skilið hann eða átt í samskiptum við hann.
4. Krefst óhóflegra aðdáunar.
5. Tilkall til sér (e. entitlement ): Óraunhæfar væntingar um hagstæða meðferð eða að sjálfkrafa verði orðið við væntingum hans.
6. Nýtir sér aðra í eigin þágu: Notfærir sér aðra til að ná eigin markmiðum.
7. Skortur á samkennd: Er ófús eða ófær um að viðurkenna eða samsama sig tilfinningum og þörfum annarra.
8. Öfundar oft aðra eða telur að aðrir öfundi sig.
9. Sýnir hrokafulla og yfirlætislega hegðun eða viðhorf.

Aðgreining á röskun og einkenni

Mikilvægt er að gera greinarmun á klínískri persónuleikaröskun (NPD), sem er alvarleg og gegnumgangandi ástand sem veldur alvarlegum erfiðleikum í lífi einstaklinga og í samskiptum hans við aðra, og almennum, undirklínískum narsissískum einkennum.Margir einstaklingar, þeir sem sækjast í og ​​ná árangri í valdastöðum í viðskiptum, stjórnmálum eða annars staðar, geta sýnt sterk narsisísk einkenni án þess að uppfylla öll greiningarviðmið fyrir rön. Þessi skýrsla mun því að mestu leyti fjalla um þessi einkenni og hegðunarmynstur sem þau geta leitt af sér, frekar en að gefa sér klínískar greiningar á tilteknum einstaklingum.  

Sálfræðileg undirstaða

Nýlegar rannsóknir benda til þess að undir yfirborðinu sé sálfræðin flóknari en áður var talið. Rannsóknir benda til þess að hjá einstaklingum með narsísk einkenni geti verið um taugasálfræðilegan skort á tilfinningalegri samkennd að ræða – þ.e. skerta gettu til að finna með öðrum og deila tilfinningum þeirra. Aftur á móti getur vitræn samkennd – hæfileikinn til að skilja hugsanir, sjónarmið og ásetning annarra – verið jafnvel yfir meðallagi. Þessir einstaklingar geta ekki skilið og sjá fyrir aðra og hagræða þeim. manipulate ), án þess að finna þeim tilfinningalega kostnað sem gjörðirnar hafa í fyrir með sér fyrir aðra. Þar sem auki er tilhneiging hjá þessum einstaklingi til að ofmeta eigin getu til tilfinningalegrar samkenndar, sem getur leitt til enn frekari blindu á eigin áhrifum á umhverfi sitt.  

Eðli og umfang spillingar á Íslandi

Spilling er margþætt fyrirbæri sem getur birst í ólíkum myndum, allt frá smávægilegri fyrirgreiðslu vegna stórfelldra kerfisbundinna glæpastarfsemi.

Skilgreining á spillingu

Alþjóðlegu samtökin Transparency International, sem hafa Íslandsdeild, skilgreina spillingu sem „misbeitingu á opinberu valdi til persónulegs ávinnings“.Þessi skilgreining er alþjóðlega viðurkennd og verður lögð til grundvallar í þessari skýrslu. Í henni felst að einstaklingur eða hópur í valdastöðu, hvort sem er í stjórnsýslu, stjórnmálum eða viðskiptalífi, nýtir þá stöðu til að hagnast sjálfur eða hygla öðrum á kostnað almannahagsmuna. Spilling þrífst best þar sem eftirlitskerfi eru veik, ákvarðanataka er ógegnsæ og aðkoma og aðhald almennings er takmarkað.  

Mælingar og staða Íslands

Þótt erfitt sé að mæla spillingu eðli gefur þar sem hún er í sínu fali, Transparency International (Corrup Perceptions Index, CPI) mikilvæga vísbending um ásýnd spillingar í opinberum geiranum í hverju landi.Samkvæmt nýjustu mælingu fyrir árið 2024 fær Ísland 77 stig af 100 mögulegum og skipum sér í 10. sæti af 180 löndum.Þetta er raunverulegt að vera á alþjóðlegum markaði og bendir til þess að það sé almennt talið minni á Íslandi en í flestum öðrum löndum.  

Hins vegar blasir önnur og dekkri mynd við þegar þróunin yfir tíma er skoðuð. Ísland hefur fallið á listanum síðasta áratuginn. Árið 2023 fékk landið sína sögulega lægstu einkunn, 72 stig, og hafði þá tapað tíu stigum á einum áratug.Þessi lóða þróun er önnur áberandi í fyrirtækjarekstri við hin Norðurlöndin, sem tróna almennt á toppi listans. Danmörk (90 stig), Finnland (87), Noregur (84) og Svíþjóð (82) skora öll mun hærra en Ísland.Ísland hefur orðið fyrir miklum áhrifum í þessum fyrirtækjum og hefur kallað „spilltasta ríki Norðurlandanna“.  

Þetta misræmi milli hárrar stöðu í alþjóðlegum fjárfestingum annars vegar og áhættu þróunar og slæmra fyrirtækja við nágrannaþjóðir hins vegar skapar sköpun. Það bendir til þess að þótt grunnstoðir samfélagsins séu sterkar, hafi ákveðið spillingarmynstur og veikleikar í stjórnkerfinu fengið að grassera á síðustu árum. Þessi spenna milli hinna upphafnar sjálfsmyndar Íslands sem óspillts lands og hins upplifaða veruleika stórra spillingarmála er athyglisverð. Hún er að vissu leyti hliðstæð þeirri sálfræðilegu spennu sem einkennir narsissíska einstaklinga, þar sem upphafið sjálfsmynd (stórmennska) rekst á raunveruleikann, sem getur leitt til afneitunar og varnarviðbragða frekar en sjálfsskoðun og umbóta.

Birtingarmyndir íslenskrar spillingar

tiltölulega góða útkomu á alþjóðlegum lista eru stöðugar fréttir af meintri spillingu í íslensku viðskipta- og stjórnmálalífi.Heimildir nefna eftirfarandi birtingarmyndir:  

• Frændhygli og fyrirgreiðsluspilun: Veikleikar í stjórnkerfinu sem gera vinum og vandamönnum kleift að fá fyrirgreiðslu eða standa framar öðrum.  
• Leyndarhyggja: Skort á gagnsæi í ákvarðanatöku, sem gerir aðhald erfitt.  
• Mútumál og alþjóðleg spilling: Stórt mál eins og Samherjamálið hafa vakið Íslendinga til meðvitundar um að íslensk fyrirtæki geti tekið þátt í alþjóðlegum mútugreiðslum.  
• Kerfisbundin spilling: Gagnrýni á fiskveiðistjórnunarkerfinu, sem almenningur telur spillt, bendir til þess að spilla sé ekki aðeins fólgin í einstökum brotum heldur geti verið innbyggð í kerfið sjálft.  
• Samþætting stjórnmála og viðskipta: Mál eins og Panamaskjölin og salan á Íslandsbanka hafa vakið spurningar um óeðlileg tengsl og hagsmunaárekstra milli stjórnmálamanna og aðila í viðskiptalífinu.  

Samanlagt benda þessir þættir til þess að spilla á Íslandi sé ekki aðeins fólgin í einstökum brotum heldur einnig í menningu og kerfisbundnum veikleikum sem grafa undan trausti almennings á stjórnvöldum og stofnunum.  

Sálfræðileg undirstaða: Hinn myrki þríhyrningur og siðlaus hegðun

Til að skilja hvernig persónueinkenni geta leitt til að spilltrar hegðunar er að skoða þann fræðilega grunn sem sálfræðin hefur lagt. Á síðustu áratugum hefur hugtakið „ hinn myrki þríhyrningur “ (e. The Dark Triad ) orðið miðlægt í rannsóknum á andfélagslegri og siðlausri hegðun. Þetta hugtak veitir öflugan fræðilegan ramma til að greina þá sálfræðilegu ferla sem geta legið að baki spillingu.

Hinn myrki þríhyrningur er samheiti yfir þrjú skyld en þó aðgreinanleg persónueinkenni: narsissisma, makíavellisma og undirklíníska siðblindu.  

• Narsissismi: Eins og áður hefur verið lýst einkennist af stórmennsku, tilkalli til sérréttinda og yfirgripsmikilla sjálfhverfu.
• Makíavellismi: Einkennist af útreikni og siðkaldri nálgun á mannlegum samskiptum, tilhneigingu til að hagræða öðrum og skeytingarleysi um siðferði til að ná eigin markmiðum.  
• Siðblinda (undirklínísk): Einkennist af hvatvísi, áhættusækni, skorti á samkennd og iðrun.  

Vaxandi fjöldi rannsókna hefur sýnt fram á sterk og jákvæð tengsl milli þessara þriggja persónueinkenna og margvíslegra siðlausra og andfélagslegra hegðunar, þar sem ætla má að taka þátt í spillingu.Rannsóknir sýna að einstaklingar sem skora hátt á mælikvarða fyrir myrku þríhyrninginn eru marktækt líklegri til að lýsa yfir vilja til að bæði þiggja mútur og bjóða mútur.Sumar rannsóknir hafa jafnvel bent til þess að narsissismi hafi hæstu fylgnina við vilja til spillingar af þremur þáttum.  

Það er þó ekki nóg að staðfesta fylgni; lykilatriðið er að skilja hvernig og hvers vegna þessi persónueinkenni leiða til spilltrar hegðunar. Rannsóknir hafa varpað ljósi á nokkra mikilvæga sálfræðilega miðlunarþætti sem skýra þessi tengsl.

Oftrú á eigin gæfu (Belief in Good Luck): Einn af bestu rannsökuðu miðlunarþáttunum er óraunhæf trú á eigin heppni. Rannsókn Zhao o.fl. (2016) er lykilheimili á þessu sviði. Hún sýndi að einstaklingar með einkenni myrka þríhyrningsins eru líklegri til að taka þátt í spillingu vegna þess að þeir ofmeta á óskynsamlegan hátt líkur á að hagnast (e. gain-seeking ) og vanmeta á sama hátt líkur á að verða fyrir refsingu (e. penalty-avoidance ).Þessi „trú á gæfuna“ virkar sem sálfræðilegt leyfi til að taka áhættu sem aðrir myndu forðast. Niðurstöður rannsóknarinnar voru viðstödd afhjúpandi varðandi narsisma: trúin á gæfuna miðlaði  

að fullu samband narsissisma við bæði vilja til að bjóða mútur og vilja til að þiggja þær. Þetta undirstrikar hvernig trú, sjálfslit og tilfinning um sérstöðu, sem eru kjarnaeinkenni narsissis, geta blindað einstaklinga fyrir raunverulega áhættu sína og afleiðingar.  

Siðferðisleg afneitun (Moral Disengagement): Annar mikilvægur miðlunarþáttur er ferli sem kennt er við Albert Bandura og kallast siðferðisleg afneitun. Þetta er safn vitrænna aðferða sem einstaklinga ekki til að réttlæta siðlausa hegðun fyrir sjálfum sér og aftengja sig þannig frá hefðbundnum siðferðisviðmiðum.Rannsóknir hafa sýnt að þetta ferli miðlar tengist myrku þríhyrningsins og spillingar. Með öðrum, narsissískum, makíavelliskir og siðblindum einstaklingum eru líklegri til að beita réttlætingaraðferðum, sem aftur segir þeim að taka þátt í spillingu. Dæmi um slíkar aðferðir eru:  

• Fegrun á gjörðum (Euphemistic Labelling): Að kalla mútur „þóknun“ eða „ráðgjafagjald“.
• Dreifing ábyrgðar (Diffusion of Responsibility): Að halda því fram að „allir gera þetta“ eða að ábyrgðin liggi hjá hópnum en ekki einstaklingnum.
• Afneitun eða afbökun afleiðinga (Distortion of Consequences): Að gera lítið úr þeim skaða sem spillingin veldur.
• Ásökun á fórnarlambið (Attribution of Blame): Að halda því fram að kerfið sé þannig að maður neyðist til að spila með eða að þeir sem verða fyrir barðinu á spillingu hafi átt það skilið.

Kostnaðar- og ávinningsgreining: Hefðbundin hagfræðileg líkön gera ráð fyrir að einstaklingar vegi saman ávinning og kostnað (þ.mt áhættu á refsingu) þegar þeir taka ákvarðanir. Rannsókn Bartz (2025) sýndi hins vegar að þetta gildi ekki að fullu um einstaklinga með sterkum einkennum myrku þríhyrningsins. Þótt mikill vinningur hvetji þá fyrst til mútugreiðslna, þá virðist mikill kostnaður (há áhætta á uppgötvun og refsingu) ekki hafa samsvarandi fælingarmátt.Þetta bendir til þess að hefðbundnar aðferðir til að sporna við spillingu, svo sem hærri sektir eða lengri fangelsisdómar, kunni að hafa takmörkuð áhrif á þá einstaklinga sem eru líklegastir til að stunda hana.  

Þegar þessir þættir eru teknir saman – skortir á samkennd, tilkall til sérréttinda, oftrú á eigin gæfu, hæfileikinn til siðferðilegrar afneitunar og skertar næmi fyrir áhættu – má færa sterk rök fyrir því að narsisísk persónueinkenni þurfa að blandast makíavellisma og hegðun fyrir fullkomin sálfræði. Þetta er ekki aðeins spurning um einfalda græðgi, heldur um heila sálfræðilega innviði sem gera spillingu ekki aðeins mögulega heldur einnig réttlætanleg og jafnvel eftirsóknarverða í huga gerandans. Ferlið má rekja í nokkrum skrefum: Narsissískur einstaklingur hefur yfirgripsmikla þörf fyrir aðdáun og staðfestingu á eigin mikilvægum.Spilling, hvort sem hún birtist í fjárhagslegum ávinningi, auknum völdum eða táknum um veljangni, er langt skilvirk leið til að fullnægja þessari þörf. Skortur á tilfinningalegri samkenndað einstaklingurinn finnur ekki fyrir þeim sem hann hefur rekið sig á sem þeir hafa gert fyrir aðra, eða jafnvel atvinnu sem hann stýrir. Tilkallstilfinningin (e.  

entitlement ) réttlætir brot á reglu, þar sem reglurnar eru fyrir „venjulegt fólk“ en ekki fyrir þá sem eru sérstakir. Oftrú á eigin gæfulágmark skynjaða áhættu á að upp um komist. Ef og þegar upp kemst, er gripið til vopnabús siðferðilegrar afneitunartil að verja hina viðkvæmu sjálfsmynd, til dæmis með því að kenna öðrum um, gera lítið úr skaðanum eða ráðast á þá sem komu upp um málið. Þessi hringrás gerir það að verkum að narsissísk einkenni eru ekki aðeins fylgifiskur spillingar, heldur virkur drifkraftur og öflugur varnarbúnaður hennar.  

Íslenskt samhengi: Rannsókn á mörgum tilfellum

Til að brúa bilið verið milli alþjóðlegra fræða og íslenskrar veruleika er óskað eftir því að beita þeim sálfræðilegu greiningarramma sem lýst hefur verið á áþreifanleg íslensk dæmi. Í þessum kafla verður farið yfir fjögur stór og áhrifamikil spillingar- eða ábyrgðarleysismál sem hafa skekið íslenskt samfélag á síðustu tveimur áratugum. Markmiðið er að kanna hvort þau hegðunarmynstur, sú orðræða og þau viðbrögð sem þar komu fram sýni samkenni við þá narsissísku og siðlausu hegðun sem lýst er í sálfræðilegum rannsóknum.

Útrásin og hrunið 2008 – Hugarfar stórmennsku og áhættusækni

Efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008 var ekki aðeins fjármálakreppa; það var hrun ákveðins hugarfars og menningar sem hafði einnig einkennt íslenskt samfélag á árunum þar á undan. rannsóknarnefndar Alþingis (RNA), um annað8. bindi hennar starfshætti og starfshætti, afhjúpar menningu sem sýnir sláandi samkenni við narsissísk persónueinkenni.  

Greining á hegðunarmynstri: Í skýrslu RNA er dregin upp mynd af menningu sem einkennist af „græðgi, spillingu, áhættutækni og vaningu ráðamanna“.Viðauki 1 um siðferði, sem Vilhjálmur Árnason, Salvör Nordal og Kristín Ástgeirsdóttir unnu, lýsir þessu nánar. Þar sem fjallað er um óhóf og lúxuslífsstíl bankamanna og eiginda, sem birtist í einkaþotum, rándýrum veislum og yfirgengilegri neyslu.Þetta var ekki aðeins einkaneysla heldur einnig táknræn sýning á veljangni og völdum. Skýrslan lýsir einnig djúpstæðu virðingarleysi fyrir reglu, sem voru ekki taldar leiðbeiningar um heilbrigða starfshætti heldur „hindranir“ sem hægt væri að „tækla“ eða komast framhjá.Þetta viðhorf, sem kom frá yfirstjórn bankanna, leiddi til þess að stóreigendur nutu „nánast óheftrar greiðslu og ótakmarkaðs aðgangs að lánsfé“, oft án fullnægjandi veða.Þessi hegðun endurspeglar kjarnaeinkenni narsissisma: stórmennsku (grandiosity), tilkall til sérréttinda (réttinda) og skort á ábyrgðarkennd gagnvart samfélagslegum afleiðingum.  

Hetjudýrkun fjölmiðla og samfélags: Á útrásarárunum tóku fjölmiðlar og stór hluti samfélagsins virkan þátt í að skapa og viðhalda hetjumynd svokallaðra „útrásarvíkinga“.Þeir voru ekki aðeins sýndir sem snjallir viðskiptamenn heldur sem þjóðhetjur sem sýndu einstaka „áræðni“ og „bjartsýni“.Þessi dýrkun veitti þeim þá aðdáun sem narsisískir einstaklingar á og gaf þeim um þrífast félagslegt leyfi fyrir sífellt meiri áhættusækni. Kristín Loftsdóttir, mannfræðingur, hefur bent á hvernig þessi orðræða tengdist þjóðerniskennd og hugmyndum um að Ísland væri loksins að „meika það“ á alþjóðavettvangi eftir aldalanga fátækt og undirgefni.Þetta skapaði umhverfi þar sem gagnrýni á aðferðir útrásarvíkinganna voru litin hornauga og jafnvel talin til marks um öfund eða skort á þjóðernislegum metnaði.  

Sálfræðileg tenging: Hegðunarmynstrið í aðdraganda hrunsins er nánast kennslubókardæmi um afleiðingar oftrúar á eigin gæfu, sem er einn af lykilmiðlunarþáttum milli narsisískra einkenna og siðlausra hegðunar.Áhættan sem tekin var í íslenska bankakerfinu var svo gríðarleg að hún verður ekki skýrð með skynsamlegri kostnaðar- og ávinningsgreiningu einni saman. Hún krafðist óraunhæfrar, nánast töfrum líkastra trúar á að allt myndi ganga upp og að íslenskir ​​viðskiptamenn byggju yfir einstökum hæfileikum sem ættu sér að taka hlið. Þetta er kjarninn í stórmennskuhugsuninni.  

Eftirfarandi tafla dregur saman á kerfisbundinni hátt hvernig skjalfest hegðun í íslensku viðskiptalífi fyrir hrun, eins og henni er lýst í skýrslu RNA, speglar klínísk greiningarviðmið fyrir narsissíska persónuleikaröskun.

Tafla 1: Samanburður á narsissískum einkennum og hegðunarmynstri fyrir hrun 2008

Narsisískt einkenni (skv. DSM-5)	Lýsing á einkenni	Birtingarmynd í íslensku viðskiptalífi fyrir hrun
Stórmennska (Grandiosity)	Ofmetur eigið mikilvægi, afrek og hæfileika; upptekinn af fantasíum um takmarkalausa velgengni og völd.	Orðræðan um „útrásarvíkingana“ sem þjóðhetjur. Trúin að litlu leyti Ísland gæti orðið alþjóðleg fjármálamiðstöð. Óhóf og lúxuslífsstíll sem sýning á velgengni.
Tilkall (Réttindi)	Óraunhæfar væntingar um sérstakar meðferðir eða að reglur eigi ekki við um sig.	Óeðlilegar og ótryggðar lánveitingar til stóreigenda og tengdra aðila. Virðingarleysi fyrir reglu sem voru taldar „hindranir“. Óhóflegar lánveitingar til stjórnmálamanna og maka þeirra.
Nýting á öðrum (Exploitative)	Notfærir sér aðra til að ná eigin markmiðum, án tillits til velferðar þeirra.	Sala á áhættu lánum erlendum og flokkum fjármálagjörninga til almennings og lífeyrissjóða án fullnægjandi upplýsingagjafar. Bónuskerfi sem hvöttu sölumenn til að selja vörur sem þjónuðu bankanum en ekki hagsmuni.
Skortur á samkennd (Lack of Empathy)	Viljaleysi eða vanhæfni til að viðurkenna eða samsama sig tilfinningum og þörfum annarra.	Vanræksla á hagsmunum almennra sparifjáreigenda og lántakenda. Lítill sýndur á þeim gríðarlega skaða sem áhættusækni olli samfélaginu öllu. Áhersla á hagnað á kostnað samfélagslegra ábyrgðar.
Hroki (Hroki)	Yfirlætisleg og hrokafull hegðun eða viðhorf gagnvart öðrum.	Gagnrýni á íslenska bankakerfið, td frá Danske Bank, var vísað á bug sem öfund og skortur á skilningi. Viðhorf um að Íslendingar væru klárari en aðrir.

Panamaskjölin og Wintris-málið – Leyndarhyggja og hagsmunaárekstrar

Uppljóstranirnar í Panamaskjölunum árið 2016, og Wintris-málið sneri að þáverandi forsætisráðherra, Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, veita annað dæmi til greiningar. Hér birtist ekki aðeins meint að spilla í formi hagsmunaárekstra heldur einnig afar afhjúpandi viðbrögð þegar málið komst í hámæli.

Greining á hegðun: Kjarni Wintris-málsins snerist um að eiginkona þáverandi forsætisráðherra átti aflandsfélagið Wintris Inc. á Tortóla, sem var kröfuhafi í bú föllnu íslensku bankanna.Forsætisráðherra hafði sjálfur verið skráður fyrir helmingshlut í félaginu fram á morgun 2009.Þetta skapaði augljóslega hagsmunaárekstra, þar sem ríkisstjórn hans fór með stjórn á samningum við kröfuhafa.Viðbrögð forsætisráðherra þegar hann var spurður út í málinu í sjónvarpssviðinu urðu heimsfræg: hann neitaði að svara, sakaði spyrilinn um að setja fram færslur og gekk á dýr.Í kjölfarið fylgdu tilraunir til að stýra umræðunni, ásakanir í garð fjölmiðla um aðför og hótanir um málsóknir.  

Sálfræðileg tenging: Þessi viðbrögð eru nánast eins og tekin úr kennslubók um narsisíska sálfræði. Þegar upphafin sjálfsmynd valdhafans er ögrað með óþægilegum staðreyndum er ekki brugðist við með auðmýkt eða ábyrgð, heldur með því sem kallað er narsissísk reiði (e. narcissistic rage ) og með tilfinningu fyrir djúpstæðri misbeitingu (e. narcissistic injury ). Í stað þess að axla ábyrgð er orkunni beint í að ráðast á sendiboðann – í þessu tilfelli fjölmiðla. Þetta er skýrt dæmi um varnaraðferðina „attribution of blame“ (að kenna öðrum um), sem er einn af hornsteinum siðferðilegra afneitunar.Réttlætingarnar sem gefnar voru eftir á, um að mistök hafi verið að ræða og enginn skattur hafi verið gerðar, má túlka sem tilraun til að endurskapa atburðarásina á þann hátt að hún skaði ekki hina viðkvæmu sjálfsmynd.  

Samherjamálið – Alþjóðleg spilling og kerfisbundin blekking

Samherjamálið, sem komst í hámæli árið 2019, er talið stærsta spillingarmál Íslandssögunnar.Það sýnir hvernig íslenskt fyrirtæki er grunað um að hafa beitt kerfisbundnum aðferðum til að ná markmiðum sínum á erlendri grundu, með litlu tiliti til siðferðislegra eða lagalegra afleiðinga.  

Greining á hegðun: Rannsókn Héraðssaksóknara á Íslandi snýst um meintar hundraða milljóna króna mútugreiðslur til namibískra ráðamanna og embættismanna til að tryggja Samherja aðgang að verðmætum fiskveiðikvóta, auk þess sem peningaþvætti og auðgunarbrota.Uppljóstranirnar, sem byggðu á gögnum frá fyrri starfsmönnum, sýndu fram á flokki net aflandsfélaga og millifærslna sem virtust hannaðar til að fela slóðina.Viðbrögð Samherja við afhjúpun fylgdu kunnuglegu mynstri: algjörri neitun á leit, ráðningu á erlendri lögmannsstofu til að framkvæma innri rannsókn sem að mestu hreinsaði fyrirtæki af leit., og markvissum tilraunum til að grafa undan trúverðugleika uppljóstrarans og þeirra fjölmiðla sem fjölluðu um málið.  

Sálfræðileg tenging: Hegðunin sem lýst er í Samherjamálinu sýnir skýr einkenni útreiknandi og siðkalds makíavellisma, sem er einn af hornsteinum myrku þríhyrningsins. Aðgerðirnar sýna drifnar áfram af hreinni hagnaðarvon, án tillits til þess gríðarlega skaða sem þær ollu namibísku samfélagi – sem er skýrt dæmi um skort á samkennd. Við afhjúpuninni, aftur á móti árásirnar á uppljóstranir og fjölmiðla, eru aftur dæmi um þau varnarviðbrögð sem einkenna narsissíska sálfræði og siðferðilega afneitun. Fyrirtækið reynir að stjórna frásögninni og mála upp þá mynd að það sé fórnarlamb samsæris, frekar en að horfast í augu við alvarleika ásakana.

Sala Íslandsbanka – Fyrirgreiðsla og kerfisbundin ábyrgðarleysi

Salan á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka í mars 2022 er nýlegra dæmi sem varpar ljósi á kerfisbundna veikleika og menningu sem einkennist af skorti á gagnsæi og ábyrgð.

Greining á hegðun: Skýrsla Ríkisendurskoðunar um söluna leiddi í ljós fjölþætta og alvarlega annmarka á söluferlinu.Meðal þeirra sem gagnrýna var að hægt hefði verið að fá hærra verð fyrir hlut ríkisins, að upplýsingagjöf til Alþingis hefði verið ábótavant, að beitt hefði verið huglægu mati við úthlutun og að á kaupendalista voru aðilar sem vöktu upp spurningar um hæfi og hagsmunaárekstra, þar sem á meðal annars fjármálaráðherra.Við Bankasýslu ríkisins, sem bar ábyrgð á framkvæmd sölunnar, voru að hafa athugasemdir Ríkisendurskoðunar nánast alfarið, halda því fram að brögðin hefðu verið „farsæl“ og jafnvel gefið í skyn að Ríkisendurskoðun skorti þekkingu til að meta ferlið.  

Sálfræðileg tenging: Hér er líklega ekki um að ræða einstaklingsbundinn narsissisma heldur frekar þá sem kalla mætti ​​stofnanabundinn narsissisma . Hegðu Bankasýslunnar endurspeglar mörg af sömu einkennum: tilkall til að fara eigin leiðir þrátt fyrir reglur og gagnrýni, skortur á gagnsæi sem kemur í veg fyrir aðhald, og algjörlega vanhæfni til að taka við gagnrýni og axla ábyrgð. Þegar stofnun bregst við ítarlegri og rökstuddri úttekt með því að ráðast á trúverðugleika eftirlitsaðila, er um að ræða stofnanabundna narsissíska vörn sem er hönnuð til að verja ímynd stofnunarinnar og þeirra sem henni stýra, frekar en að læra af mistökum og bæta verklag.

Eftirfarandi tafla dregur saman hvernig sömu sálfræðilegu þættirnir birtast ítrekað í þessum ólíku íslensku spillingarmálum.

Tafla 2: Greining á lykilspillingarmálum á Íslandi í ljósi sálfræðilegra spillingarþátta

Spillingarmál	Stórmennska / Tilkall	Skortur á samkennd	Siðferðisleg afneitun	Oftrú á gæfu / Áhættusækni	Árasir á gagnrýnendum
Hrunið 2008	Gríðarlegur vöxtur banka, lúxuslífsstíll, tilkall til óeðlilegra lána.	Vanræksla á almennum viðskiptavinum, sala á áhættusömum vörum.	Reglur taldar „hindranir“, ábyrgð dreift, skaða afneitað.	Fordæmalaus áhættutaka byggð á trú á eigin yfirburðum.	Gagnrýni vísað á bug sem öfund eða vanþekking.
Vetrarmálið	Tilkall forsætisráðherra til að vera undanskilinn reglum um hagsmunaárekstra.	Skeytingarleysi um þann skaða sem hagsmunaárekstrar gátu valdið trausti almennings.	Réttlætingar eftir á, tilraunir til að endurskrifa söguna.	Trú á að hægt væri að halda málinu leyndu og komast upp með það.	Gengið úr viðtali, hótanir um málsóknir gegn fjölmiðlum.
Samherjamálið	Trú á réttum til að tryggja sér aðgang að auðlindum með öllum tiltækum ráðum.	Skeytingarleysi um afleiðingar mútugreiðslna fyrir namibískt samfélag.	Neitun á leit, tilraun til að kenna undirmönnum um.	Trú á að flókið net aflandsfélaga myndi koma í veg fyrir uppgötvun.	Markvissar árásir á trúverðugleika uppljóstrara og fjölmiðla.
Íslandsbankasala	Tilkall Bankasýslunnar til að skilgreina sjálfan sig, þrátt fyrir gagnrýni.	Skortur á tilliti til almannahagsmuna um hámarksverð og gagnsæi.	Hafnaði niðurstöður Ríkisendurskoðunar, kallaði söluna „farsæla“.	Trú á að hægt væri að framkvæma umdeilda sölu án alvarlegra afleiðinga.	Gagnrýndi Ríkisendurskoðun fyrir vanþekkingu og langan rannsóknartíma.

Þessi kerfisbundna greining sýnir fram á endurtekið dæmi. Það er sláandi hversu lík viðbrögðin eru í öllum þessum málum þegar upp kemst um þau: fyrst kemur afneitun, síðan er reynt að lágmarka skaðann, því næst er ráðist á trúverðugleika þeirra sem komu upp um málið og að lokum er reynt að endurskilgreina atburðarásina. Þetta er ekki aðeins tilviljanakennd pólitísk herkænska; þetta er kerfisbundið varnarviðbragð sem speglar narsissíska sálfræði á bæði einstaklings- og stofnanastigi. Þetta sýnishorn kemur í veg fyrir lærdóm og umbætur, þar sem hún fer í að verja hina viðkvæmu sjálfsmynd valdhafa frekar en að laga þá kerfisbundnu galla sem leiða til vandans í upphafi.

Samfélagsleg víxlverkun: Menning, persónuleiki og spilling

Greiningin hingað til hefur sýnt fram á sterk rök fyrir því að hegðunarmynstur í stórum íslenskum spillingarmálum endurspegli þau sálfræðilegu einkenni sem alþjóðlegar rannsóknir tengja við spillingu, hafa verið narsissisma. En það er að spilla ályktun að segja sé eingöngu afleiðing af „vondum“ einstaklingum. Jafn samfélags er að spyrja hvaða þætti og menningarlegu þætti skapa þann jarðveg sem slíkur hegðun getur dafnað í. Rannsóknir benda til víxlverkunar: samfélög með mikla spillingu og ójöfnuð geta ýtt undir þróun „myrkra“ persónueinkenna, sem aftur viðhald og auka á spillingu.Þessi kafli kannar þessa víxlverkun í íslensku samhengi.  

Íslenskir ​​menningarþættir sem gróðrarstía

Nokkrir séríslenskir ​​menningarþættir að hafa magnað upp þau tengsl sem hér eru til umfjöllunar.

Einstaklingshyggja og „útgerðarhugarfar“: Samanburðarrannsóknir á menningu benda til þess að íslensk menning sé umtalsvert einstaklingshyggjumeiri en í öðrum Norðurlöndum.Þessi einstaklingshyggja er sögð fylgja „útgerðarhugarfari“ (e.  

fisherman’s mentality ), sem einkennist af sérstaklega á skammtímaárangi, áhættusækni og skjótfenginn gróða í óstöðugu umhverfi.Slík menning getur mismunandi umborið, og jafnvel verðlaunað, þá sjálfhverfu og áhættusækni sem fylgir narsissískum einkennum. Þar sem áherslan er á skjótan ávinning einstaklingsins geta langtímahagsmunir samfélagsins og siðferðisleg sjónarmið sett á hakanum. Á útrásarárunum var þessi „áræðni“ beinlínis hafin upp til skýjanna og talin sérstakur íslenskur kostur.  

Smæð samfélagsins og frændhygli: Í litlu og einsleitu samfélagi eins og því íslenska verða persónuleg tengslanet og frændhygli oft að óformlegri smurolíukerfisins.Þótt tengsl geti verið styrkur geta þau einnig skapað menningu þar sem óformlegir greiðar og tryggir við „innsta hring“ vega þyngra en formlegar reglur og almannahagur. Þetta skapar hættu á greiðsluspillingu og menningu þar sem „reglur gilda ekki um okkur“, sem er í raun samfélagsleg birtingarmynd af narsisískri tilkallstilfinningu. Skýrsla RNA benti á hvernig náið samband eiginda, stjórnenda og stjórnmálamanna var einn af veikleikum íslenska kerfisins fyrir hrun.  

Heimspekileg gagnrýni á markaðshyggju og siðrof

Heimspekingar á borð við Pál Skúlason og Vilhjálm Árnason hafa veitt mikilvæga innsýn í þá hugmyndafræðilegu og siðferðilega landslag sem þessi menning dafnaði í.

Greining Páls Skúlasonar á markaðshyggju: Páll Skúlason varaði ítrekað við þá hugmyndafræði sem hann kallaði „markaðshyggju“.Hann skilgreindi hana sem viðhorf þar sem öll mannleg samskipti eru metin á mælikvarða viðskipta og eina markmiðið verður að „kaupa, selja og græða“.Páll hélt fram hugmyndafræði leiddi skeytingarleysis um raunveruleg verðmæti og afskiptaleysi um hag náungans. Hún myndi skapa siðferðilegt tómarúm þar sem narsissísk gildi – svo sem ófyrirleitni, ósvífni og metorðagirnd – væru ekki lengur talin til lasta heldur til dyggða.Í þessu samhengi má líta á upphafningu útrásarvíkinganna sem rökrétta afleiðingu af slíkri hugmyndafræði; þeir urðu holdgervingar markaðshyggjunnar. Páll benti einnig á ábyrgð menntakerfisins og kallað eftir því að Háskólinn rækti sitt uppeldishlutverk með því að efla kennslu í siðfræði og gagnrýni hugsun til að vinna gegn slíkri þróun.  

Greining Vilhjálms Árnasonar á siðrofi: Vilhjálmur Árnason, sem var formaður vinnuhópsins sem samdi siðfræðikafla RNA-skýrslunnar., hefur einnig fjallað um það siðrof sem átti sér stað í íslensku samfélagi. Greiningin í skýrslunni sýnir hvernig starfshættir í viðskiptalífi og stjórnsýslu fjarlægð smám saman almenn siðferðisviðmið. Ríkjandi varð „lagahyggja“, þar sem farið var eftir lagabókstafnum á þröngan hátt en andi og tilgangur laganna hunsaður.Þetta skapaði kerfi þar sem hægt var að réttlæta siðferðilega vafasamar gjörðir svo lengi sem þær brutu ekki beinlínis í bága við tiltekna lagagrein. Þetta er nátengd hugmyndinni um siðferðilega afneitun, þar sem formlegar réttlætingar eru notaðar til að hylma yfir siðferðilega gjá.  

Þegar þessir þættir eru skoðaðir í samhengi kemur í ljós öflug samvirkni menningar og persónuleika. Samband narsissisma og spillingar á Íslandi er ekki aðeins spurning um „rotin (spilla einstaklinga), heldur einnig um „rotna tunnu“ (spillandi menningu) sem að sér, ýkir upp og verðlaunar persónueinkenni. Ferlið má rekja á eftirfarandi hátt: Alþjóðleg þróun nýfrjálshyggju og markaðshyggju á tíunda áratugnum og í byrjun 21. aldar skapaði hugmyndafræðilegan ramma sem vegsamaði einstaklingsframtak, áhættutækni og gróða.Séríslenskir ​​menningarþættir, svo sem sterk einstaklingshyggja, þjóðerniskennd og hugmyndin um „áræðni“ víkingsins, mögnuðu upp þessi áhrif.Í þessu umhverfi döfnuðu einstaklinga með narsissísk einkenni (stórmennsku, áhættusækni, sjálfhverfu), þar sem þeir eiginleikar sem áður höfðu talist til síðustu voru nú túlkaðir sem kostir og drifkraftur framfara. Fjölmiðlar og stjórnmálamenn tóku virkan þátt í dýrkuninni og veittu þessum einstaklingum þá aðdáun og staðfestingu sem þeir þráðu.Þetta skapaði vítahring þar sem samfélagið verðlaunaði narsissíska hegðun, sem aftur leiddi til meiri áhættusækni, minnkandi samfélagslegra ábyrgðar og aukins siðrofs, sem á endanum birtist sem stórfelld kerfisbundin spilling og efnahagslegt hrun.  

Niðurstöðvar og ráðleggingar: Leiðin fram á við

Greiningin í þessari skýrslu hefur leitt í ljós flokki og margþætt samspil milli sálfræðilegra persónueinkenna, menningarlegra viðhorfa og birtingarmynda spillingar á Íslandi. Þótt ekki sé hægt að fullu rða um beint orsakasamband á grundvelli fyrirliggjandi gagna, sýnir samþættingu alþjóðlegra rannsókna og greininga á íslenskum raundæmum fram á sterk, óbein tengsl sem kalla á alvarlega íhugun og markvissar aðgerðir.

Samantekt helstu niðurstaðna

1. Sterk óbein tengsl: Skýrslan hefur fært rök fyrir sterkum óbeinum tengslum milli narsissískra persónueinkenna og birtingarmynda spillingar á Íslandi. Þessi tengsl eru tvíþætt. Annars vegar sýna alþjóðlegar rannsóknir að einstaklingar með einkenni myrku þríhyrningsins (narsissisma, makíavellisma og siðblindu) eru sálfræðilegar líkur á að stunda spillingu vegna þátta eins og skorts á samkennd, tilkalls til sér, oftrúar á eigin gæfu og hæfni til siðferðilegrar afneitunar. Hins vegar sýnir greining á íslensku samhengi að menningarfræðilegum þáttum og hugmyndum, sköpuðu þessa vegarhegðun fyrir hana, umbunuðu henni og veittu henni félagslegt lögmæti.
2. Endurtekið dæmi um varnarviðbragða: Eitt af því sem er mest áberandi í greiningunni á íslenskum spillingarmálum er endurtekið á viðbrögðum valhafa þegar upp kemst um mál. Þetta – sem einkennist af afneitun, lágmörkun skaða, árásum á dæmigerða og tilrauna til að endurskilgreina atburðarásina – endurspegla kerfisbundna, narsissíska varnarðun. Þessi hegðun er ekki aðeins til staðar hjá einstaklingum heldur einnig á stofnanastigi, eins og sást í viðbrögðum Bankasýslunnar við skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þessi vörn kemur í veg fyrir ábyrgðarskyldu, lærdóm og raunverulegar umbætur.
3. Samvirkni menningar og persónuleika: Vandamálið er ekki eingöngu fólgið í einstaka „rotnum eplum“. Það snýst einnig um „rotna tunnu“ – þ.e. samfélagslega og menningarlega umgjörð sem laðar að og ýkir upp persónueinkenni. Sambland af alþjóðlegri markaðshyggju, séríslenskri einstaklingshyggju og hetjudýrkun fjölmiðla skapaði umhverfi þar sem narsísk hegðun var ekki aðeins umborin heldur beinlínis talin til marks um styrk og framsýni.

Tillögur að fjölþættum úrbótum

Í ljósi þessara niðurstaðna er ljóst að lausnirnar þurfa að vera jafn margþættar og vandinn sjálfur. Ekki er nóg að bregðast við einstökum spillingarmálum eftir að þau koma upp; grípa þarf til forvarna og kerfisbreytinga á breiðum grunni.

1. Stjórnkerfislegar umbætur:

• Efling eftirlit og gagnsæis: Styrkja þarf fjárhagslegt og faglegt stofnun eins og Ríkisendurskoðun, Fjármálaeftirlit Seðlabankans og Samkeppniseftirlitsins til að tryggja að þær geti veittar og óháð aðhald. Innleiða þarf lög um fullt gagnsæi í eignarhaldi fyrirtækja (raunverulegir eignir) og fjármögnun stjórnmálaflokka, í samræmi við tilmæli alþjóðlegra stofnana eins og GRECO.  
• Virk vernd uppljóstrara: Setja þarf og framfylgja öflug löggjöf til verndar uppljóstrara (e. whistleblowers ). Reynslan af Samherjamálinu sýnir að hugrakkir einstaklingar eru oft eina vörnin gegn kerfisbundinni spillingu. Án virkrar verndar þöggunarmúrinn innan fyrirtækja og stofnana seint rofinn.  
• Aukin ábyrgðarskylda: Skýra þarf reglur um persónulega ábyrgð stjórnenda og stjórnmálamanna og tryggja að brot á siðareglum og lögum hafi raunverulegar afleiðingar.

2. Siðferðileg og menningarleg íhlutun:

• Siðfræði í menntun og fagstörfum: Taka þarf undir ákall heimspekinga á borði við Pál Skúlason um að efla markvisst kennslu í siðfræði, gagnrýni hugsun og samfélagslegri ábyrgð á öllum skólastigum. Sérstök í grein þarf að leggja á þetta sem mennta framtíðarleiðtoga í viðskiptafræði, lögfræði og stjórnmálafræði.Einnig þarf að efla siðanefndir fagstétta og tryggja að siðareglur séu virkar í framkvæmd.  
• Stuðningur við gagnrýna fjölmiðlun: Óháð, rannsakandi og gagnrýni fjölmiðlunar er ein af grunnstoðum lýðræðislegs aðhalds. Styðja þarf við starfsumhverfi slíkrar fjölmiðlunar til að sporna gegn yfirborðsmennsku og hetjudýrkun og tryggja að valdhafar séu dregnir til ábyrgðar.

3. Forvarnir á sviði forystu:

• Sálfræðileg innsýn við val á leiðtogum: Stjórnir fyrirtækja, stofnanir og stjórnmálaflokkar ættu að geta nýtt sér sálfræðilega þekkingu og jafnvel skimunartæki í ráðningarferlum fyrir æðstu stöður. Markmiðið er að útiloka fólk með ekki persónueinkenni, heldur að auka meðvitund um áhættuþætti. Ef einstaklingur með sterk narsísk einkenni er ráðinn í valdastöðu er brýnt að tryggja að staðar séu öflugir mótvægiskraftar, svo sem styrk og óháð stjórnareftirliti, skýrri siðareglur og menningu sem hvetur til athugunar og aðhalds.

Að lokum er baráttan að ítreka verkefnið gegn spillingu er ekki einungis tæknilegt eða lagalegt verkefni. Hún er í grunninn siðferðileg og menningarleg. Hún snýst um að skapa samfélag þar sem heilindi, ábyrgð og samkennd eru metin en skjótfenginn ávinningur og yfirborðskennd veljangni. Bara með því að horfast í augu við þær óþægilegu spegilmyndir sem spillingarmálin sýna okkur íslenskt samfélag vonast til að rjúfa þann vítahring þar sem narsissísk einkenni og spilla dafna í kölfari hvers annars.