Vitundarþjónusta í Velferðarkerfinu: Fagleg umgjörð og verklag fyrir félagsráðgjafa sem sérhæfa sig í skaðlegum valdatengslum

Fyrsti Hluti: Hugmyndafræðilegur Grundvöllur: Þörfin fyrir Vitundarmiðað Líkan

1.1 Inngangur: Handan sýnilegra áverka – Áskorun hins duldna ofbeldis

Falið tilfinningalegt ofbeldi, nauðungarstjórnun og sálfræðileg handleiðsla eru íðefndarfull og oft ósýnileg form ofbeldis sem valda djúpstæðum skaða. Ólíkt líkamlegu ofbeldi skortir þessi form ofbeldis oft áþreifanlegar sannanir, sem gerir þolendum erfitt fyrir að skilgreina upplifun sína og kerfum samfélagsins að bregðast við á viðeigandi hátt. Þessi þjónusta er hönnuð til að takast á við „áverka sem enginn annar sér“.  

Kjarni þessarar áskorunar liggur oft í hegðunarmynstri sem tengist narsissískum persónuleikaeinkennum og sjúklegri narsissisma. Þar má nefna yfirdrifna sjálfsupphafningu, skort á samkennd, tilkall til sérréttinda og óseðjandi þörf fyrir aðdáun. Þetta líkan forðast meðvitað að greina hinn fjarstadda aðila með persónuleikaröskun. Þess í stað notar það þessi þekktu hegðunarmynstur sem fræðilegan ramma til að skilja og staðfesta upplifun skjólstæðingsins. Þessi nálgun, sem byggir á skaðaminnkun, einblínir á  

áhrif hegðunarinnar á skjólstæðinginn fremur en að festa sjúkdómsstimpil á gerandann.

Þótt Ísland búi yfir öflugu kerfi til að bregðast við heimilisofbeldi, með úrræðum á borð við Bjarkarhlíð, Kvennaathvarfið og samhæfðu verklagi á Landspítala , fellur dulið sálrænt ofbeldi oft í gegnum sprungurnar. Þetta nýja starf sérfræðings í vitundarvakningu er hannað til að fylla upp í þetta sértæka, skilgreinda tómarúm innan íslenska velferðarkerfisins.  

1.2 Upplifun þolandans: Í umsátri vitsmuna og tilfinninga

Þolendur dulinna ofbeldissambanda lifa oft við stöðugt andlegt og tilfinningalegt álag. Upplifun þeirra mótast af flóknum sálfræðilegum ferlum sem ætlað er að brjóta niður sjálfsvitund þeirra og raunveruleikaskyn.

Kjarnaferlar ofbeldisins: Aðferðirnar sem beitt er eru oft lúmskar en kerfisbundnar. Þar á meðal er gaslýsing (e. gaslighting), þar sem gerandi fær þolandann til að efast um eigin minni, dómgreind og geðheilsu með því að afneita staðreyndum eða halda því fram að þolandinn sé „of viðkvæmur“ eða „ruglaður“. Annað þekkt mynstur er hringrás sem samanstendur af ástarsprengju (e.  

love bombing), niðurlægingu (e. devaluation) og því að vera hent (e. discard), sem skapar óvissu og vonleysi.  

Sálræn áhrif:

• Áfallatengsl (e. Trauma Bonding): Eitt af því sem gerir það svo erfitt að slíta þessum samböndum er myndun sterkra áfallatengsla. Þessi tengsl eru öflug, fíknilík hringrás ofbeldis og jákvæðrar styrkingar sem bindur þolandann við gerandann á óheilbrigðan hátt. Þolandinn verður háður þeim stuttu gleðistundum sem koma inn á milli niðurbrotsins, sem gerir brotthvarf afar sársaukafullt.  
• Hugrænt misræmi (e. Cognitive Dissonance): Þolendur upplifa oft djúpstæða hugræna togstreitu. Þeir búa samtímis yfir tveimur ósamrýmanlegum hugmyndum, til dæmis „hann elskar mig“ og „hann særir mig“. Þetta misræmi veldur mikilli vanlíðan og er eitt af lykilviðfangsefnum í meðferðarvinnu. Aðstoð við að leysa úr þessu misræmi er forsenda bata.  
• Niðurbrot sjálfsins: Kerfisbundið niðurrif á sjálfsmynd, sjálfsvirðingu og sjálfstrausti er einkennandi fyrir þessa tegund ofbeldis. Þolendur byrja að efast um eigin raunveruleika, minni og geðheilsu, sem er bein afleiðing af gaslýsingu. Þeir missa tenginguna við eigið gildismat, þarfir og tilfinningar.  
• Áfallastreituröskun af völdum langvarandi áfalla (C-PTSD): Ólíkt áfallastreitu sem verður vegna stakra atburða, er narsissískt ofbeldi oft langvarandi og endurtekið. Þetta getur leitt til C-PTSD, sem einkennist af erfiðleikum með tilfinningastjórnun, neikvæðri sjálfsmynd, erfiðleikum í mannlegum samskiptum og tilfinningu um vonleysi.  

1.3 Takmarkanir hefðbundinna kerfa: Af hverju kerfin eiga í erfiðleikum

Þrátt fyrir góðan vilja standa hefðbundin hjálparkerfi oft frammi fyrir verulegum áskorunum þegar kemur að því að greina og bregðast við duldu tilfinningalegu ofbeldi.

Greiningarvandinn: Fagfólk í geðheilbrigðisþjónustu er oft tregt til eða getur ekki greint persónuleikaröskun hjá maka sem það hefur aldrei hitt. Þar að auki eru gerendur í slíkum samböndum oft heillandi og rökfastir í samskiptum við þriðja aðila, þar með talið meðferðaraðila. Þeir geta handleikið aðstæður þannig að þolandinn virðist vera sá sem er „óstöðugur“ eða „móðursjúkur“. Þetta getur leitt til þess að meðferð mistekst og veldur þolandanum frekari áföllum.  

Blindsvæði réttarkerfisins: Dómstólar krefjast áþreifanlegra sannana, sem er afar erfitt að afla í málum sem snúa að duldu ofbeldi. Réttarkerfið einblínir oft á staka, sannanlega atburði og missir þannig af heildarmyndinni, sem er það „samfellda og uppsafnaða hegðunarmynstur“ sem skilgreinir nauðungarstjórnun. Þetta skapar gríðarlega erfiðleika, sérstaklega í forræðis- og umgengnismálum.  

Áskoranir í félagsráðgjöf: Þótt félagsráðgjafar séu í framlínunni skortir marga sérhæfða þjálfun í að bera kennsl á og grípa inn í þessi sértæku og flóknu samskiptamynstur. Þeir grípa oft til almennra verklagsreglna um heimilisofbeldi eða pararáðgjafar, sem geta verið árangurslausar eða jafnvel hættulegar í þessum aðstæðum. Pararáðgjöf, til dæmis, gerir ráð fyrir að báðir aðilar axli ábyrgð, sem er óraunhæft þegar um er að ræða einstakling með alvarlegan skort á samkennd og sjálfsígrundun.  

1.4 Gildi vitundarmiðaðrar nálgunar: Ný sýn á þjónustu

Þetta líkan byggir á grundvallarbreytingu á nálgun. Það færir áhersluna frá því að greina hinn aðilann yfir í að styrkja vitund og veruleikatengingu skjólstæðingsins. Þessi nálgun er ekki aðeins siðferðilega réttmætari heldur einnig mun áhrifaríkari í praxís.

Frá greiningu til vitundar: Nýsköpun líkansins felst í því að færa fókusinn frá spurningunni „Hvað er að honum/henni?“ yfir í „Hvað er að gerast með mig?“. Þetta staðfestir upplifun skjólstæðingsins án þess að þurfa formlega greiningu á hinum aðilanum. Þessi nálgun er bæði siðferðilega traust og hagnýt. Hún kemur í veg fyrir þá siðferðilegu og hagnýtu gildru að reyna að „fjargreina“ einstakling sem ekki er í þjónustu. Hún gerir félagsráðgjafanum kleift að staðfesta raunveruleika skjólstæðingsins („upplifun þín af gaslýsingu er raunveruleg“) án þess að setja fram klíníska fullyrðingu um gerandann („maki þinn er með NPD“).  

Valdefling með þekkingu: Fræðsla er ekki aðeins viðbót heldur kjarninn í íhlutuninni. Að gefa skjólstæðingnum hugmyndafræðilegan ramma og orðaforða (t.d. „gaslýsing“, „áfallatengsl“) er fyrsta skrefið í að draga úr sjálfsásökunum, staðfesta raunveruleikaskyn og endurheimta sjálfræði.  

Að sigla framhjá „ofgreiningarvandanum“: Þetta líkan er fágað svar við þeirri fræðilegu umræðu að aukin vitund um geðheilbrigði geti leitt til þess að eðlileg vanlíðan sé ofgreind sem sjúkdómur. Með því að einblína á vitundarvakningu og færniþjálfun fremur en sjúkdómsgreiningar veitir líkanið stuðning án þess að stuðla að tilefnislausri sjálfsgreiningu eða sjúkdómsvæðingu á erfiðleikum í samskiptum. Það gerir skýran greinarmun á því að þekkja mynstur skaðlegrar hegðunar og því að gefa henni klínískan stimpil.  

Þessi nálgun er ekki aðeins viðbragð við takmörkunum annarra kerfa; hún er stefnumarkandi kostur sem gerir þjónustuna öruggari, siðferðilegri og áhrifaríkari. Með því að forðast greiningar á fjarstöddum aðila, staðsetur líkanið sig á traustum siðferðilegum grunni og opnar nýjar leiðir til að skjalfesta og takast á við þann raunverulega skaða sem dulið ofbeldi veldur. Það býr til nýja tegund „sönnunargagna“ fyrir önnur kerfi, svo sem réttarkerfið og barnavernd. Í stað þess að reyna að sanna hina erfiðu fullyrðingu „hann er narsissisti“, getur sérfræðingurinn lagt fram mælanleg gögn um áhrifin á skjólstæðinginn. Til dæmis sýna niðurstöður úr „Vitundarprófum“ fyrir og eftir íhlutun mælanlegan árangur, svo sem hækkun á Rosenberg-sjálfsmatskvarðanum eða lækkun á Gaslighting-kvarða. Þetta breytir sönnunarbyrðinni frá hinu ógerlega yfir í hið mælanlega og skjalfesta: „Þetta samband hefur leitt til mælanlegrar skerðingar á sjálfsvirðingu skjólstæðings míns og mikillar upplifunar af gaslýsingu, sem eru skýrir vísbendingar um tilfinningalegan skaða.“ Þetta er öflugt tæki, sérstaklega í forræðismálum. Þannig verður líkanið brú á milli meðferðarvinnu með einstaklingnum og þeirra kerfislægu áskorana sem hann stendur frammi fyrir.  

Annar Hluti: Vitundar- og Valdeflingarlíkanið í Framkvæmd

2.1 Sérfræðingurinn í Félagsráðgjöf: Hlutverk og Kjarnaverkefni

Sérfræðingurinn í vitundarvakningu og fjölskyldutengslum er löggiltur félagsráðgjafi með framhaldsmenntun og sérhæfða þjálfun. Hlutverk hans er greinilega aðgreint frá hlutverki hefðbundins meðferðaraðila og snýst um að brúa bilið milli innri upplifunar skjólstæðingsins og ytri kerfislægra áskorana hans.  

Kjarnaverkefni:

1. Mat: Nota „Vitundarprófa-svítuna“ til að leggja grunnmat á vitundarstig skjólstæðings, sjálfsvirðingu, færni í markasetningu og tilfinningalæsi.
2. Fræðsla: Veita skipulagða fræðslu um skaðleg samskiptamynstur og valdatengsl.
3. Færniþjálfun: Kenna markvisst færni í markasetningu, tilfinningastjórnun og ákveðnum samskiptum.  
4. Kerfisleiðsögn og hagsmunagæsla: Leiðbeina skjólstæðingnum í samskiptum við réttarkerfið, barnavernd og heilbrigðiskerfið. Þetta felur í sér aðstoð við undirbúning skjala og að hjálpa skjólstæðingnum að koma upplifun sinni á framfæri við aðra fagaðila.  
5. Tenging við úrræði: Beina skjólstæðingum í viðeigandi stuðningshópa , til lögfræðiaðstoðar og annarra viðeigandi þjónustuaðila á Íslandi.  

2.2 „Vitundarprófa-svítan“: Tæki til Sjálfsskoðunar og Árangursmælingar

Þessi svíta er ekki safn klínískra prófa heldur skipulagt ferli sem samanstendur af hálf-stöðluðu viðtali og sjálfsmatslistum. Markmiðið er að efla innsæi skjólstæðingsins og skapa grunngildi til að mæla framfarir. Ferlið er áfallamiðað, sem þýðir að það er hannað til að vera valdeflandi en ekki enduráfallandi. Hver eining notar hugtök úr viðurkenndum mælitækjum til að ramma inn spurningar á stuðningsríkan og ó-sjúkdómsvæðandi hátt.  

Það er mikilvægt að átta sig á því að þetta matstæki er ekki aðeins til að safna gögnum; það er íhlutun í sjálfu sér. Ferlið að svara spurningum eins og „Hvernig breytist ánægja þín með sjálfa(n) þig eftir samskipti við þennan einstakling?“ hvetur til tafarlausrar sjálfsígrundunar. Félagsráðgjafinn er ekki aðeins að safna upplýsingum heldur að skapa innsýn í samvinnu við skjólstæðinginn. Svítan verður þannig lifandi skjal sem fylgist með framförum. Skjólstæðingur gæti byrjað með lágt skor á sjálfsvirðingu og hátt á gaslýsingarvísum. Sex mánuðum síðar er hægt að endurmeta stöðuna og fá þannig áþreifanlega sönnun fyrir árangri („Sjáðu hversu mikið traust þitt á eigin raunveruleikaskyni hefur aukist“). Þetta er mun valdeflandi en stöðnuð sjúkdómsgreining.

Tafla 1: Vitundarprófa-svítan: Einingar og fræðilegur grundvöllur

Vitundarprófs-eining	Markmið fyrir skjólstæðing	Fræðilegur grundvöllur og lykilheimildir	Dæmi um vitundarvekjandi spurningar
1. Sjálfsmyndarspegillinn	Að meta núverandi sjálfsvirðingu og greina að hve miklu leyti sjálfsmyndin er háð viðurkenningu eða skapi hins aðilans.	Rosenberg Self-Esteem Scale (RSES): Mælir almenna sjálfsvirðingu.	„Á kvarðanum 1-10, hversu ánægð(ur) ert þú með sjálfa(n) þig í dag? Hvernig breytist sú tala eftir samskipti við þennan aðila?“ „Tölum um kosti þína. Hvenær varst þú síðast stolt(ur) af einhverju sem þú afrekaðir, óháð viðbrögðum þessa aðila?“
2. Gaslight-rýni	Að hjálpa skjólstæðingi að bera kennsl á og skilgreina upplifanir af gaslýsingu og raunveruleikabrenglun, og mæla tíðni og áhrif þessara upplifana.	Gaslighting in Relationships Scale (GRS); Victim Gaslighting Questionnaire (VGQ): Mæla upplifun af handleiðslu, efa um eigin raunveruleika og sjálfstraust.	„Hefur þú upplifað að efast um eigið minni eftir samræður?“ „Hversu oft er tilfinningum þínum vísað á bug sem „of næmni“ eða „ýkjum“?“ „Búum til tímalínu yfir atvik þar sem þú fannst fyrir ruglingi eða fannst að raunveruleika þínum væri afneitað.“
3. Mörk og meðvirkni	Að meta færni skjólstæðings til að setja og viðhalda heilbrigðum mörkum og kanna mynstur meðvirkrar hegðunar (t.d. fólks-þóknun, ótta við höfnun, að taka ábyrgð á tilfinningum annarra).	Spann-Fischer Codependency Scale (SF-CDS); Friel Co-Dependency Assessment Inventory (FCAI): Mæla mynstur óhóflegrar reiðu á aðra fyrir viðurkenningu og sjálfsmynd.	„Lýstu því þegar þú reyndir að segja „nei“. Hvað gerðist? Hvernig leið þér?“ „Tekur þú ákvarðanir byggðar á því sem þú vilt, eða byggðar á því hvernig þú spáir fyrir um viðbrögð hins aðilans?“ „Könnum JADE-hugtakið: Finnst þér þú oft þurfa að réttlæta (Justify), rífast (Argue), verja (Defend) eða útskýra (Explain) ákvarðanir þínar?“
4. Tilfinningagreining og tjáning	Að meta getu skjólstæðings til að þekkja, nefna og tjá eigin tilfinningar, sérstaklega í erfiðum eða stjórnandi samtölum.	Emotional Intelligence (EQ) Models (t.d. EQ-i, MSCEIT): Mæla færni í sjálfsvitund, sjálfsstjórnun og félagslegri vitund.	„Þegar þér líður illa í samtali, geturðu nefnt tiltekna tilfinningu? Er það reiði, ótti, gremja eða eitthvað annað?“ „Hversu örugg(ur) finnst þér þú vera að tjá tilfinningar þínar, jafnvel þótt þú vitir að hinn aðilinn verði ósammála?“ „Æfum okkur í að nota „ég-skilaboð“ til að tjá þörf án þess að ásaka.“

2.3 Kjarnaíhlutunarleiðir

Íhlutunarleiðirnar eru skipulagðar til að tryggja hámarksárangur og öryggi, í samræmi við áfallamiðaða nálgun sem forgangsraðar stöðugleika áður en unnið er með áfall. Ferlið er þrepaskipt: Fyrst er veitt fræðsla til að skapa hugrænan ramma og draga úr sjálfsásökunum, sem er lykilatriði í stöðugleikavinnu. Næst er unnið að því að byggja upp innri færni þegar skjólstæðingurinn hefur náð stöðugum hugrænum grunni. Að lokum er unnið með öryggi og aðferðir til að slíta tengslum, en það er aðeins gert þegar skjólstæðingurinn hefur öðlast þau innri úrræði sem þarf til að takast á við hugsanleg viðbrögð við því að setja skýr mörk eða fara úr sambandinu. Þessi skipulagða og þrepaskipta nálgun lágmarkar áhættu og byggir upp færni skjólstæðingsins á rökréttan hátt.  

2.3.1 Leið A: Fræðsla til að auka skýrleika og staðfestingu

Þetta er ekki tilviljanakennd upplýsingagjöf heldur skipulögð námskrá sem miðar að því að yfirfæra vandamálið út á við og draga úr sjálfsásökunum skjólstæðingsins.  

Tafla 2: Kjarnafræðslueiningar til valdeflingar þolenda

Titill einingar	Nám markmið	Lykilhugtök og heimildir
1. Að skilja landslag dulinna ofbeldis	Skilgreina og greina á milli narsissískra einkenna, nauðungarstjórnunar og gaslýsingar.	Sjálfsupphafning vs. viðkvæmni , sýnilegur vs. falinn narsissismi , ofbeldishringrásin (ást, niðurlæging, brottkast) , vald- og stjórnunarhjólið.
2. „Af hverju?“: Að afbyggja handleiðslutækni	Þekkja sértækar aðferðir eins og sökudreifingu, lítilsvirðingu og þögn (e. stonewalling).	JADE (réttlæta, rífast, verja, útskýra) , DARVO (afneita, ráðast á, snúa við hlutverkum fórnarlambs og geranda) , ástarsprengja.
3. Innri heimurinn: Áfallatengsl og hugrænt misræmi	Skilja sálræna ferla sem halda einstaklingi „föstum“ í sambandinu.	Áfallatengsl sem fíkn , einkenni C-PTSD , hugrænt misræmi.
4. „Þetta er ekki þú“: Persónuleiki og varnarleysi	Kanna hvernig persónueinkenni (t.d. mikil samviskusemi, samvinnuþýði) geta verið skotmark og hvernig megi endurramma þau sem styrkleika.	Aðgreina „ofur-einkenni“ frá meðvirkni , skilja af hverju ákveðnir persónuleikar eru skotmörk.
5. Að sigla um kerfið	Skilja hvernig þessi samskiptamynstur birtast í réttar- og barnaverndarmálum.	Nauðungarstjórnun fyrir dómi , áskoranir í forræðismálum , skjalfesting ofbeldis.

2.3.2 Leið B: Endurbygging sjálfs og sjálfræðis

• Endurheimt sjálfsvirðingar: Nota aðferðir úr hugrænni atferlismeðferð (HAM) til að vinna gegn neikvæðu sjálfstali , dagbókarskrif til að skjalfesta árangur og iðkun sjálfs-samkenndar.  
• Að setja heilbrigð mörk: Þetta er kjarnafærni. Félagsráðgjafinn notar skipulagðar æfingar til að hjálpa skjólstæðingum að skilgreina mörk sín, koma þeim skýrt og rólega á framfæri (með „ég-skilaboðum“) og framfylgja afleiðingum. Markmiðið er að fara úr því að vera í viðbragðsstöðu yfir í að vera fyrirbyggjandi.  
• Þróun tilfinningastjórnunar: Nota aðferðir úr díalektískri atferlismeðferð (DAM) og núvitund, svo sem þrautseigju í vanlíðan og meðvitund um núið, til að hjálpa skjólstæðingum að stjórna þeim sterku tilfinningum sem sambandið vekur.  

2.3.3 Leið C: Öryggi og stefnumarkandi tengslaleysi

• Öryggisáætlun: Þetta er grundvallarverkefni í félagsráðgjöf, aðlagað að duldu ofbeldi. Hún felur í sér stafrænt öryggi, fjárhagslegan aðskilnað og uppbyggingu stuðningsnets.  
• Gráa steins aðferðin (e. Grey Rock Method): Kenna skjólstæðingnum hvernig hann getur orðið jafn „óáhugaverður og grár steinn“ fyrir gerandann. Þetta felur í sér að gefa stutt, ópersónuleg svör, forðast tilfinningaleg viðbrögð og lágmarka samskipti. Þetta er kennt sem stefnumarkandi tæki fyrir nauðsynleg samskipti (t.d. í sameiginlegri forsjá), ekki sem langtíma lífsstíll, til að forðast hættu á tilfinningalegri firringu.  
• Aðferðir fyrir lítil/engin samskipti: Leiðbeina skjólstæðingnum við að taka upplýsta ákvörðun um að draga úr eða slíta samskiptum og styðja hann í gegnum það ferli, sem oft getur kallað fram „ryksugun“ (e. hoovering) eða nýja ástarsprengju frá gerandanum.  

Þriðji Hluti: Faglegur og Kerfislægur Rammi

3.1 Fagleg Hæfni, Þjálfun og Handleiðsla

Til að tryggja gæði og fagmennsku þarf að skapa traustan ramma utan um þetta nýja sérfræðihlutverk. Það krefst skýrra hæfniskrafna, markvissrar þjálfunar og sérhæfðrar handleiðslu.

Hæfniskröfur: Fyrir utan grunngögn notandans (meistarapróf í félagsráðgjöf, reynsla) krefst þetta hlutverk sérhæfðrar þekkingar á persónuleikakenningum (sérstaklega B-klasa einkennum), áfallasálfræði (C-PTSD og hugrænt misræmi), fjölskyldurétti (forræðismálum) og barnaverndarkerfinu.  

Tillaga að þjálfunarnámskrá: Lagt er til að þróuð verði framhaldsnámskrá á Íslandi sem veitir sérstök vottunarréttindi. Námskráin gæti verið byggð á alþjóðlegum fyrirmyndum og innihaldið eftirfarandi einingar:  

• Taugasálfræði áfalla og persónuleikaraskana.  
• Framhaldsmat á duldu ofbeldi og nauðungarstjórnun.
• Áfallamiðuð íhlutun (HAM, DAM, líkamsmiðuð færni).  
• Skjalfesting ofbeldis fyrir réttar- og barnaverndarmál.
• Sameiginleg forsjá í ágreiningsmálum og forræðismat þar sem narsissísk einkenni koma við sögu.
• Siðferðileg álitamál og sjálfsumönnun fagfólks (stjórnun á gagnflutningi).  

Sérhæfð handleiðsla: Starfið krefst stöðugrar og sérhæfðrar handleiðslu frá fagaðila sem hefur þjálfun í þessum flóknu málum, ekki aðeins almennrar handleiðslu í félagsráðgjöf. Þetta er lykilatriði til að takast á við flókin siðferðileg álitamál og mikla hættu á kulnun í starfi. Félagsráðgjafafélag Íslands og meistaranám í handleiðslu við Háskóla Íslands gætu verið samstarfsaðilar í að þróa slíka handleiðslu.  

Þessi faglega umgjörð verður að vera þróuð í nánu samstarfi við íslenskar eftirlits- og fagstofnanir til að tryggja lögmæti og samþættingu. Nýtt faghlutverk verður ekki til í tómarúmi. Til að þessi sérfræðingur fái viðurkenningu og þjónustan verði sjálfbær þarf hún samþykki lykilstofnana. Þjálfunarnámskráin ætti að vera þróuð í samstarfi við Félagsráðgjafardeild Háskóla Íslands. Siðareglur og handleiðslustaðlar verða að vera í samræmi við og samþykktir af Félagsráðgjafafélagi Íslands. Þjónustulíkanið og gæðastaðlar þess verða að vera þróaðir í samráði við Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV). Að skipuleggja þetta samstarf frá upphafi er grundvöllur langtímaárangurs.  

3.2 Siðferðilegar leiðbeiningar fyrir vitundarmiðaðan stuðning án greiningar

Öll starfsemi verður að byggjast á Siðareglum íslenskra félagsráðgjafa , með sérstakri áherslu á sjálfsákvörðunarrétt skjólstæðings (2. gr.), trúnað (3., 4., 5. gr.) og að forðast misnotkun á valdi (7. gr.).  

Leiðsögn í siðferðilegum álitamálum:

• Trúnaður vs. tilkynningarskylda: Sérfræðingurinn verður að vera skýr um takmarkanir trúnaðar, sérstaklega varðandi barnaverndarmál eða hótanir um ofbeldi, eins og lög og siðareglur kveða á um.  
• Sjálfræði skjólstæðings vs. vernd: Grundvallarreglan er að virða sjálfsákvörðunarrétt skjólstæðings (t.d. ákvörðun um að vera í eða fara úr sambandinu) en um leið veita honum þau tæki og þá vitund sem þarf til að taka upplýstar ákvarðanir. Hlutverkið er að valdefla, ekki að bjarga eða stjórna.  
• Að forðast tvöföld hlutverk: Félagsráðgjafinn verður að viðhalda hlutverki sínu sem stuðningsríkur og hlutlaus fagaðili og forðast að verða lögfræðilegur málsvari eða vitni sem staðfestir að tiltekið ofbeldi hafi átt sér stað. Sérfræði hans felst í því að skjalfesta áhrif upplifana skjólstæðingsins á hann sjálfan. Þetta er mikilvægur greinarmunur til að viðhalda faglegum mörkum og trúverðugleika.  
• Áfallamiðuð og þolendamiðuð nálgun: Öll samskipti verða að vera á forsendum þolandans, þannig að hann upplifi öryggi, virðingu og stjórn á ferlinu.  

3.3 Samþætting við íslenska kerfið: Félagsráðgjafinn sem sérhæft úrræði

Markmiðið er að skapa hnökralausa tilvísunarleið og samstarfslíkan þar sem sérfræðingurinn eykur og bætir við vinnu annarra fagaðila, en tvítekur hana ekki. Mikilvægasta kerfislæga hlutverk sérfræðingsins er að starfa sem „sérfræðilegur þýðandi“ á gangverki dulinna ofbeldissambanda fyrir fagaðila sem ekki hafa sérþekkingu á þessu sviði. Lögfræðingur, dómari eða barnaverndarstarfsmaður hefur ef til vill ekki þá sérþjálfun sem þarf til að þekkja lúmsk mynstur nauðungarstjórnunar eða gaslýsingar. Hlutverk sérfræðingsins er ekki aðeins að hjálpa skjólstæðingnum heldur að fræða kerfið, eitt mál í einu. Með því að leggja fram hnitmiðaða, gagnreynda skýrslu sem útskýrir  

af hverju skjólstæðingur á í erfiðleikum með sameiginlega forsjá eða af hverju framburður hans virðist óstöðugur (vegna áfalla og gaslýsingar), veitir sérfræðingurinn það samhengi sem aðrir fagaðilar þurfa til að taka upplýstar ákvarðanir. Þetta hækkar faglegt stig alls kerfisins og er form kerfislægrar hagsmunagæslu sem er innbyggð í klíníska hlutverkið.  

Tafla 3: Samþættingarfylki við íslensk kerfi

Samstarfskerfi	Hlutverk sérfræðings í félagsráðgjöf	Lykillög og stofnanir á Íslandi	Viðeigandi heimildir
Réttarkerfið (Fjölskylduréttur, forræðismál)	1. Undirbúningur skjólstæðings: Þjálfa skjólstæðing í að koma upplifun sinni skýrt og málefnalega á framfæri. 2. Aðstoð við skjalfestingu: Hjálpa skjólstæðingi að halda nákvæma, tímaröðuðu skrá yfir atvik og áhrif þeirra. 3. Sérfræðiráðgjöf: Veita lögfræðingum og dómurum fræðslu um gangverk dulinna ofbeldissambanda (t.d. DARVO, nauðungarstjórnun) til að setja málið í samhengi. 4. Sönnun um skaða: Leggja fram samantektir úr Vitundarprófum sem sönnunargögn um áhrif á skjólstæðing, ekki sem greiningu á hinum aðilanum.	Barnalög nr. 76/2003 ,	Hjúskaparlög , Sýslumenn.
Barnavernd	1. Stuðningur við áhættumat: Veita barnaverndarstarfsmönnum innsýn í hvernig narsissísk einkenni foreldris geta birst sem tilfinningalegt ofbeldi eða vanræksla á þörfum barns. 2. Aðgreining á „foreldraútskúfun“ og verndandi foreldrahlutverki: Hjálpa til við að greina á milli þess þegar foreldri beitir barni fyrir sig gegn hinu foreldrinu og þegar foreldri er í raun að reyna að vernda barn fyrir skaðlegu umhverfi. 3. Skjalfesting: Leggja fram skipulagða skjalfestingu á upplifun foreldris, sem er mikilvægur hluti af heildstæðu mati á aðstæðum fjölskyldunnar.	Barnaverndarlög (vísað til í ),	Barnahús líkanið.
Heilbrigðiskerfið	1. Sérhæfð tilvísunarleið: Heimilislæknar og almenn geðheilbrigðisþjónusta geta vísað skjólstæðingum sem sýna kvíða, þunglyndi eða líkamleg einkenni sem virðast tengjast eitruðu sambandi. 2. Draga úr ranggreiningum: Hjálpa til við að koma í veg fyrir að áfallaviðbrögð skjólstæðings séu ranggreind sem frumstæð röskun án þess að skilja samhengi sambandsins. 3. Samstarf: Vinna með meðferðaraðila eða geðlækni skjólstæðings til að veita heildstæða mynd af þeim umhverfisþáttum sem hafa áhrif á geðheilsu hans.	Heimilisofbeldisteymi Landspítala , Heilsugæsla.
Lögregla & Ofbeldisúrræði	1. Snemmtæk íhlutun: Taka við tilvísunum frá lögreglu eða úrræðum eins og Bjarkarhlíð í málum þar sem grunur leikur á nauðungarstjórnun en ekki er víst að það uppfylli skilyrði fyrir sakamálarannsókn.	2. Öryggisáætlanir: Vinna að gerð yfirgripsmikilla öryggisáætlana sem taka mið af þeirri sérstöku hættu á ofsóknum og ofbeldi sem fylgir oft í kjölfar sambandsslita í slíkum málum.	Neyðarlínan (112) , Kvennaathvarfið.

Fjórði Hluti: Innleiðing og Mat: Tillaga að Tilraunaverkefni

4.1 Hönnun Tilraunaverkefnis: Þrepaskipt og Gagnreynd Nálgun

Til að tryggja að þetta nýja líkan sé bæði hagnýtt og árangursríkt er lagt til að það verði fyrst innleitt sem tilraunaverkefni. Slíkt verkefni gerir kleift að prófa, meta og fínstilla verklagið í raunverulegum aðstæðum áður en kemur að víðtækari innleiðingu.  

Markmið: Að kanna framkvæmanleika, viðtökur og bráðabirgðaárangur „Vitundarþjónustu“ líkansins innan íslensks sveitarfélags.  

Þrepaskipt framkvæmd:

• 1. Þrep: Samstarf og hönnun (mánuðir 1-3):
  • Tryggja samstarf við framsækið sveitarfélag (t.d. Reykjavík, Hafnarfjörð) og félagsþjónustu þess.
  • Stofna stýrihóp með fulltrúum frá GEV, Félagsráðgjafafélagi Íslands, dómstólum, barnavernd og hagsmunasamtökum þolenda.  
  • Fullmóta þjálfunarnámskrá og matstæki (Vitundarprófin).
• 2. Þrep: Innleiðing (mánuðir 4-15):
  • Ráða og þjálfa 2-3 félagsráðgjafa í sérfræðihlutverkið.
  • Koma á skýrum tilvísunarleiðum frá félagsþjónustu, heilbrigðiskerfi og lögfræðiaðstoð.  
  • Safna þátttökuhópi 20-30 skjólstæðinga sem uppfylla skilyrði (einstaklingar sem telja sig vera í erfiðu sambandi þar sem dulið ofbeldi er til staðar). Lágmarksúrtak upp á 20 þátttakendur er talið nauðsynlegt fyrir marktækar niðurstöður.  
  • Veita þjónustuna yfir 12 mánaða tímabil.
• 3. Þrep: Mat og skýrslugerð (mánuðir 16-18):
  • Gera gagnagreiningu og útbúa lokaskýrslu um mat á árangri fyrir hagsmunaaðila og mögulega fjármögnunaraðila.  

4.2 Matsrammi: Að mæla það sem skiptir máli

Matsferlið er ekki aðeins fræðileg æfing; það er pólitískt verkfæri og hagsmunagæsla. Gögnin sem safnað er í tilraunaverkefninu eru hönnuð til að svara ekki aðeins spurningunni „Hjálpar þetta skjólstæðingum?“ heldur einnig þeim spurningum sem stjórnmálamenn og fjármögnunaraðilar myndu spyrja: „Er þetta góð nýting á almannafé?“ og „Leysir þetta vanda fyrir aðrar þjónustustofnanir okkar?“. Með því að innihalda mælikvarða á kerfislæg áhrif (t.d. ánægju lögfræðinga, minnkað álag á aðra þjónustu) veitir matið öflug rök fyrir virði verkefnisins. Skýrslan verður þannig tilbúið verkfæri til að sækja um fjármagn og stækka verkefnið.  

Aðferðafræði: Fyrir- og eftirmæling (e. pre-test/post-test) með blandaðri aðferðafræði til að fanga bæði megindlegar breytingar og eigindlegar upplifanir.  

Gagnasöfnun:

• Megindleg gögn: Niðurstöður úr Vitundarprófa-svítunni við upphaf, eftir 6 mánuði og 12 mánuði. Stöðluð mælitæki (t.d. RSES, GRS) lögð fyrir í upphafi og lok íhlutunar.
• Eigindleg gögn: Hálf-skipulögð viðtöl við skjólstæðinga um upplifun þeirra af þjónustunni. Rýnihópar með samstarfsaðilum (lögfræðingum, barnaverndarstarfsmönnum) til að meta kerfislægt gildi líkansins.

Tafla 4: Matsmælikvarðar og árangurslíkan tilraunaverkefnis

Svið	Markmið	Lykilárangursvísar (KPIs)	Gagnaöflun	Greiningaraðferð
Niðurstöður fyrir skjólstæðinga (Árangur)	1. Auka vitund skjólstæðinga um ofbeldismynstur. 2. Bæta sjálfsvirðingu og sjálfræði skjólstæðinga. 3. Efla færni skjólstæðinga í markasetningu.	– Breyting á skorun í Vitundarprófum. – Breyting á fyrir- og eftir-skori á RSES, GRS, SF-CDS. – Skráð dæmi um árangursríka markasetningu.	– Skrár úr Vitundarprófum. – Niðurstöður úr stöðluðum kvörðum. – Viðtöl við skjólstæðinga og málsskrár.	– Parað t-próf á megindlegum gögnum.	– Þemagreining á eigindlegum viðtölum.
Kerfislægar niðurstöður (Virði)	1. Bæta gæði sönnunargagna í forræðismálum. 2. Auka árangur íhlutunar barnaverndar. 3. Draga úr álagi á almenna geðheilbrigðisþjónustu.	– Ánægja lögfræðinga/dómara með undirbúning skjólstæðinga og skjalfestingu. – Endurgjöf frá barnaverndarstarfsmönnum um framlag sérfræðingsins til mats. – Mælanleg fækkun í notkun skjólstæðinga á bráða- eða grunngeðheilbrigðisþjónustu vegna tengdra mála.	– Rýnihópar/kannanir með hagsmunaaðilum. – Yfirferð málaskráa. – Gögn um þjónustunotkun skjólstæðinga.	– Eigindleg greining á endurgjöf. – Samanburðargreining mála. – Kostnaðar- og ábatagreining.
Framkvæmd verkefnis (Framkvæmanleiki)	1. Prófa nýliðunar- og þátttökuaðferðir. 2. Meta fylgni við íhlutunarlíkanið. 3. Meta kostnaðarhagkvæmni.	– Nýliðunar- og þátttökuhlutfall (markmið >60%).	– Fylgni sérfræðinga við þjálfunarferli (fylgst með í handleiðslu). – Greining á kostnaði á hvern skjólstæðing.	– Stjórnunargögn verkefnis. – Handleiðsluskrár. – Fjárhagsgögn.	– Lýsandi tölfræði. – Fylgnikannanir. – Kostnaðargreining.

4.3 Stækkunarmöguleikar og Sjálfbærni

Greining á niðurstöðum tilraunaverkefnis: Matsskýrslan mun veita skýra tillögu um hvort eigi að stækka, breyta eða hætta við líkanið.  

Leið að landsvísu innleiðingu: Ef verkefnið reynist árangursríkt er næsta skref að þróa landsvísu þjálfunarstaðal og beita sér fyrir stofnun fjármagnaðra, fastra starfa innan félagsþjónustu sveitarfélaga um allt land. Árangursríkt tilraunaverkefni mun skapa „sog“ frá öðrum kerfum frekar en að þurfa „ýta“ á eftir innleiðingu. Ef tilraunaverkefnið sýnir fram á að skjólstæðingar sem hafa nýtt sér þessa þjónustu eru betur undirbúnir fyrir dómstóla, að skjalfesting þeirra er skýrari og að þeir geta átt í árangursríkari samskiptum við barnavernd, munu lögfræðingar, dómarar og barnaverndarstarfsmenn byrja að óska eftir þessari þjónustu fyrir sína skjólstæðinga. Þetta skapar lífræna eftirspurn. Langtímastefna fyrir stækkun ætti að einblína á að sýna fram á þennan kerfislæga ávinning til að skapa bandalag faglegra samstarfsaðila sem munu berjast fyrir útbreiðslu verkefnisins vegna þess að það gerir þeirra störf árangursríkari. Þetta er sjálfbærari leið til vaxtar en fyrirmæli að ofan.

Stefnumótun og fjármögnun: Þetta mun krefjast samstarfs við Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið og sýna fram á hvernig þjónustan samræmist landsmarkmiðum í velferðar- og barnaverndarmálum. Jákvæðar niðurstöður úr tilraunaverkefninu verða aðalverkfærið til að tryggja langtímafjármögnun frá hinu opinbera.  

Niðurstaða: Nýr Gæðastaðall í Þjónustu

Þessi skýrsla hefur útfært og fullkomnað hugmynd að nýrri vitundarþjónustu fyrir þolendur dulinna ofbeldissambanda. Líkanið sem hér er lagt til er byggt á traustum fræðilegum grunni, er áfallamiðað, forðast sjúkdómsgreiningar og er hannað til að samþættast íslensku velferðarkerfi. Kjarnastyrkur þess felst í:

• Gagnreyndri nálgun: Bæði matstækin (Vitundarprófin) og íhlutunarleiðirnar eru byggðar á alþjóðlega viðurkenndum og rannsökuðum aðferðum og mælitækjum.
• Valdeflingu skjólstæðings: Með því að færa fókusinn frá greiningu á geranda yfir á vitund og færni þolandans, eflir líkanið sjálfræði, sjálfsvirðingu og raunveruleikatengingu þeirra sem hafa upplifað niðurrif.
• Kerfislægu gildi: Sérfræðingurinn starfar sem brú á milli skjólstæðingsins og þeirra flóknu kerfa sem hann þarf að takast á við, svo sem réttarkerfisins og barnaverndar. Hlutverk hans er að „þýða“ hina flóknu og oft ósýnilegu reynslu af duldu ofbeldi yfir á tungumál sem kerfin skilja og geta unnið með.

Innleiðing á „Vitundarþjónustunni“ er ekki aðeins nýtt úrræði heldur nýr gæðastaðall í þjónustu við þolendur. Hún táknar grundvallarbreytingu frá viðbragðsmiðaðri, atburðatengdri nálgun yfir í fyrirbyggjandi, vitundarmiðað stuðningslíkan. Með því að veita skjólstæðingum þau tæki sem þeir þurfa til að skilja, skjalfesta og sigrast á áhrifum skaðlegra valdatengsla, getur íslenskt velferðarkerfi tekið afgerandi skref í átt að því að vernda og valdefla suma af sínum viðkvæmustu borgurum.Sources used in the report