Aðstoðarhundar á Íslandi: Lagaleg umgjörð, réttindi og áskoranir

Lagaleg umgjörð, réttindi og áskoranir

Yfirlit yfir stjórnendur

Þessi skýrsla veitir ítarlega skoðun á lagalegum ramma, viðurkenndum réttindum og ríkjandi áskorunum varðandi aðstoðarhunda á Íslandi. Greiningin leiðir í ljós þróandi en sundurleitt lagalegt landslag, sem einkennist af landslögum um fatlaða, sérstökum reglugerðum um lýðheilsu og fjölbreyttum reglugerðum sveitarfélaga. Þótt vottaðir aðstoðarhundar (hjálparhundar) hafi umtalsverðan aðgangsrétt á almannafæri, í samgöngum og hugsanlega í atvinnulífinu, þá standa notendur þeirra oft frammi fyrir skriffinnskuþröskuldum og verulegum fjárhagslegum byrðum. Mikilvægur greinarmunur er gerður á þessum vel þjálfuðu dýrum og stuðningshundum, sem skortir sambærilega lagalega viðurkenningu og tryggðan aðgang. Skýrslan undirstrikar þörfina fyrir samræmingu laga, alhliða fjárhagsaðstoð ríkisins, skýrari leiðbeiningar fyrir allar gerðir stuðningsdýra og aukna vitund almennings til að tryggja jafnan aðgang og fulla samfélagslega þátttöku einstaklinga sem reiða sig á þessa mikilvægu félaga.

1. Inngangur

Tilgangur og umfang skýrslunnar

Þessi skýrsla gerir ítarlega greiningu á lagalegum ramma, réttindum og áskorunum sem varða aðstoðarhunda á Íslandi. Meginmarkmið hennar er að veita ítarlega og áreiðanlega rannsókn á núverandi reglugerðarumhverfi, þar sem kannað er bæði landslög og löggjöf á staðnum sem stjórnar nærveru og athöfnum þessara dýra. Umfang skýrslunnar felur í sér ítarlega skoðun á aðgengi almennings, húsnæði, samgöngum, atvinnu og menntunarréttindum notenda aðstoðarhunda. Ennfremur kannar skýrslan flókin ferli innflutnings, þjálfunar og vottunar aðstoðarhunda á Íslandi og varpar ljósi á hlutverk lykilstofnana ríkisstofnana og hagnaðarlausra samtaka. Mikilvægur þáttur þessarar rannsóknar felst í að skýra sérstaka lagalega stöðu stuðningsdýra til tilfinningalegs stuðnings í samanburði við opinberlega viðurkennda aðstoðarhunda, sem er mikilvægur munur til að skilja réttindi sem hverjum flokki eru veitt.

Hlutverk aðstoðarhunda í að auka sjálfræði og lífsgæði

Aðstoðarhundar eru miklu meira en bara félagar; þeir þjóna sem ómissandi verkfæri sem auka til muna sjálfstæði, öryggi og almenn lífsgæði einstaklinga sem glíma við ýmsar fötlunar. Þessir dýr gangast undir stranga, sérhæfða þjálfun til að framkvæma tiltekin verkefni sem draga beint úr áhrifum fötlunar einstaklingsins og stuðla þannig að meiri þátttöku í samfélaginu og rækta djúpa öryggis- og vellíðunartilfinningu.Til dæmis gera leiðsöguhundar einstaklingum með sjónskerðingu kleift að rata um flókin umhverfi, en þjónustuhundar aðstoða þá sem eru með líkamlega fötlun við dagleg verkefni eins og að opna hurðir eða sækja týnda hluti.Hægt er að þjálfa geðhunda til að framkvæma verkefni eins og að stöðva sjálfsskaða, framkvæma raunveruleikapróf við ofskynjanir eða minna einstaklinga á að taka lyf, sem veitir mikilvægan stuðning við geðheilbrigðisvandamál.Auk þessara hagnýtu hlutverka veita aðstoðarhundar einnig ómetanlegan tilfinningalegan stuðning, sem er sérstaklega mikilvægur fyrir einstaklinga með geðræn eða taugasjúkdóma, þó að lagaleg viðurkenning á þessum tilfinningalega þætti sé oft mismunandi eftir flokkun og þjálfun dýrsins.Nærvera þessara dýra getur dregið úr félagslegri einangrun og stuðlað að virkari þátttöku í samfélaginu, sem gjörbreytir daglegu lífi umsjónarmanna þeirra.  

2. Skilgreining á aðstoðarhundum og skyldum flokkum á Íslandi

Opinberar íslenskar skilgreiningar á „hjálparhundum“ (Hjálparhundar)

Á Íslandi vísar hugtakið „aðstoðarhundar“ til dýra sem eru sérstaklega þjálfuð og opinberlega vottuð til að aðstoða einstaklinga með fötlun. Matvælastofnun Íslands (MAST) gefur skýra skilgreiningu og viðurkennir þjónustuhunda sem þá sem leiða blinda, vara heyrnarlausa við eða veita aðstoð einstaklingum með hreyfihömlun, flogaveiki og sykursýki.Þessi dýr verða að gangast undir vottaða þjálfun sem er sérstaklega samþykkt af MAST og viðurkennd af alþjóðlega viðurkenndum samtökum eins og Assistance Dog International (ADI) eða International Guide Dog Federation (IGDF).ADI, leiðandi sérfræðingur í aðstoðarhundageiranum, skilgreinir „aðstoðarhund“ í víðara samhengi sem almennt hugtak sem nær yfir leiðsöguhunda, heyrnarhunda eða þjónustuhunda sem eru sérstaklega þjálfaðir til að framkvæma þrjú eða fleiri verkefni til að draga úr áhrifum fötlunar einstaklings.Þessi skilgreining leggur áherslu á hagnýtt, verkefnamiðað eðli hlutverks þeirra og aðgreinir þau frá dýrum sem veita huggun eingöngu með nærveru sinni.  

Opinbera skilgreining MAST og ADI á aðstoðarhundum er nákvæm og telur upp sérstakar gerðir eins og leiðsöguhunda, heyrnarhunda, hreyfihunda, flogaveikihunda og viðvörunarhunda fyrir sykursýki.Hins vegar nær víðtækari alþjóðleg umræða um tegundir aðstoðarhunda einnig til flokka eins og „hunda með einhverfu“ og „þjónustuhunda fyrir geðlækna“.Þó að íslenska reglugerðin gæti óbeint náð yfir sum þessara undir víðtækari hugtökum eins og „viðvörunarhundar“ (t.d. við aðstæður þar sem kreppur eru endurteknar), er skýr nafngift þessara nýrri flokka ekki stöðugt til staðar í þeim skilgreiningum sem gefnar eru á Íslandi. Þetta bendir til hugsanlegs sviðs þar sem núverandi íslenska reglugerðarmál gæti verið víkkað út eða skýrt til að ná yfir allt svið aðstoðarhunda. Án skýrrar viðurkenningar á þessum tilteknu flokkum gætu einstaklingar sem reiða sig á slíka aðstoðarhunda staðið frammi fyrir áskorunum við að sækja réttindi sín og tryggja samræmda aðgengi í ýmsum opinberum stöðum, húsnæðis- eða atvinnuumhverfi. Skortur á skýrri skilgreiningu á þessum sérhæfðu hlutverkum gæti leitt til ósamræmis í beitingu réttinda fyrir notendur þeirra innanlands, sem hugsanlega grafi undan þeirri alhliða aðgengisstefnu sem víðtækari löggjöf um réttindi fatlaðra miðar að því að ná fram.  

Aðgreining frá „Stuðningshundum“ og lögleg staða þeirra

Tilfinningastuðningshundar (ESA), stundum kallaðir „stuðningshundar“ á íslensku, eru grundvallarmunur á aðstoðarhundum. ESA eru félagsdýr sem hafa það að aðalhlutverki að veita einstaklingi með geðheilbrigðisvandamál eða tilfinningalega röskun tilfinningalegan eða meðferðarlegan stuðning einfaldlega með nærveru sinni.Mikilvægast er að ólíkt aðstoðarhundum þurfa aðstoðarhundar ekki að gangast undir sérstaka þjálfun í verkefnum til að draga úr fötlun; róandi nærvera þeirra er talin aðalmeðferðarleg ávinningur þeirra.Þau hjálpa til við að draga úr einkennum eins og kvíða, þunglyndis, fælni eða áfallastreituröskunar.  

Á Íslandi hafa aðstoðarhundar almennt ekki sömu lagalegu viðurkenningu eða sjálfvirkan aðgangsrétt almennings og vottaðir aðstoðarhundar.Matvælastofnun hefur skýrt frá því að „stuðningshundar“ teljist gæludýr og njóti ekki sömu undantekninga eða réttinda samkvæmt reglugerðum og „aðstoðarhundar“.Þetta þýðir að þó að aðstoðarhundar fái aðgang að ýmsum almenningsrýmum og samgöngum, þá er aðgangur aðstoðarhunda yfirleitt ekki tryggður og aðgangur þeirra er oft háður einstökum stofnunum eða þjónustuaðilum.  

Þrátt fyrir þennan skort á alhliða lagalegri viðurkenningu á Íslandi kunna sum flugfélög sem fljúga til eða frá landinu, eins og Icelandair, PLAY og WestJet, að leyfa geðrænum/meðferðar-/tilfinningalegum stuðningshundum í farþegarými flugvélarinnar.Hins vegar er þessi aðstaða yfirleitt háð fyrirfram samþykki flugfélagsins, að farið sé að tilteknum reglum flugfélagsins og oft þarf bréf frá löggiltum læknis- eða geðheilbrigðisstarfsmanni sem staðfestir þörfina fyrir dýrið.Mikilvægt er að hafa í huga að þetta er stefna sem gildir sérstaklega um flugfélög, ekki alhliða lagaleg réttindi sem eru tryggð í lögum á Íslandi. Þetta er í samræmi við alþjóðlegar þróanir, svo sem uppfærðar reglur frá bandaríska samgönguráðuneytinu, sem veita ekki lengur þjónustudýrum sömu réttindi og þjónustudýr í flugferðum.  

Skýr greinarmunur sem Matvæla- og heilbrigðiseftirlitið gerir á milli aðstoðarhunda og stuðningshunda er grundvallaratriði í lagalegum ramma Íslands.Það að MAST hafi synjað um einangrun „stuðningshunda“ vegna þess að þeir uppfylla ekki skilgreiningu reglugerðar á „aðstoðarhundum“ sýnir beint fram á takmarkaða lagalega stöðu þeirra.Hins vegar skapar tilvist stefna flugfélaga sem taka tillit til „tilfinningalegra stuðningsdýra“ (oft með bréfi frá geðheilbrigðisstarfsmanni) misræmi í reynd. Þetta bendir til þess að þó að opinberar aðilar á Íslandi veiti ekki stuðningsdýrum sömu víðtæku réttindi, geta sumir einkaaðilar gert það á grundvelli alþjóðlegra viðmiða eða eigin ákvörðunar. Þessi skortur á skýrri, samræmdri innlendri löggjöf sem fjallar sérstaklega um stuðningsdýr leiðir til mikillar tvíræðni og möguleika á ósamræmi í meðferð og mismunun. Einstaklingar sem reiða sig á stuðningsdýr geta staðið frammi fyrir handahófskenndri synjun á aðgangi að húsnæði, almenningsrýmum eða samgöngum, þar sem dýr þeirra njóta ekki sömu lagalegrar verndar og vottaðir aðstoðarhundar. Þetta neyðir notendur til að sigla um flókið og oft ófyrirsjáanlegt landslag, reiða sig á velvild eða innri stefnu einstakra stofnana frekar en tryggð réttindi, og grafa þannig undan velferð þeirra og aðgangi að nauðsynlegum stuðningi.  

Tafla 1: Helstu munur: Aðstoðarhundar vs. tilfinningastuðningsdýr á Íslandi

Eiginleiki	Hjálparhundur	Stuðningshundur (Emotional Support Animal)
Skilgreining	Þjálfuð einstaklingsbundið til að framkvæma tiltekin verkefni sem draga úr fötlun.	Veitir huggun og meðferðarstuðning einfaldlega með nærveru.
Þjálfunarkröfur	Fagleg, vottuð verkefnasértæk þjálfun.	Engin sérstök verkefnaþjálfun krafist; grunn hlýðni er ráðlögð.
Lögleg viðurkenning á Íslandi	Opinberlega viðurkenndur af MAST og innlendum reglugerðum, sem veitir sérstök réttindi.	Almennt ekki viðurkenndir með sömu lagalegum réttindum og aðstoðarhundar af íslenskum yfirvöldum.
Aðgangsréttur almennings	Aðgangur að flestum opinberum stöðum, samgöngum og vinnustöðum er tryggður með undantekningum.	Takmarkaður eða enginn sjálfvirkur aðgangsréttur almennings; fer eftir mati stofnana/þjónustuaðila.
Innflutningur	Krefst leyfis frá MAST, heilsufarsskoðana og skyldubundinnar 14 daga sóttkvíar (heimasóttkví gæti verið samþykkt).	Háð almennum reglum um innflutning gæludýra, þar á meðal skyldubundinni 14 daga sóttkví; sóttkví heima er hafnað ef hundur er ekki skilgreindur sem aðstoðarhundur.
Vottun	Vottað af viðurkenndum stofnunum (t.d. ADI, IGDF) og samþykkt af MAST.	Engin opinber vottun krafist, en bréf frá löggiltum geðheilbrigðisstarfsmanni er nauðsynlegt fyrir sumar úrræði.

3. Laga- og reglugerðarrammi

3.1 Landslöggjöf um réttindi fatlaðra

Grundvallarlagaramma réttinda og þjónustu fatlaðra á Íslandi er aðallega komið á fót í lögum um þjónustu við fatlað fólk, nr. 38/2018 .Þessi heildstæða löggjöf miðar að því að tryggja að einstaklingar með fötlun hafi aðgang að bestu mögulegu þjónustu til að mæta sérstökum stuðningsþörfum þeirra.Meginmarkmið þess eru meðal annars að efla full mannréttindi, tryggja jöfn tækifæri og skapa aðstæður sem stuðla að sjálfstæðu lífi allra fatlaðra borgara.Lögin leggja áherslu á mikilvægi þess að virða mannlega reisn, sjálfræði og sjálfsákvörðunarrétt við veitingu þjónustu og krefjast þess að þessi þjónusta sé vandlega sniðin að einstaklingsþörfum, aðstæðum og óskum, þar á meðal þáttum eins og kyni, aldri, þjóðerni og trúarbrögðum.Ennfremur skilgreinir lögin ábyrgð sveitarfélaga við að skipuleggja og framkvæma þessa mikilvægu þjónustu.  

Skuldbinding Íslands við þessar meginreglur er enn frekar styrkt með fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks .Þessi alþjóðasamningur styrkir skuldbindingu þjóðarinnar til að standa vörð um réttindi og reisn fatlaðs fólks, einkum hvað varðar aðgengi að efnislegu umhverfi, samgöngum, upplýsingum og samskiptum.Í lögum um þjónustu við fatlað fólk (nr. 38/2018) er sérstaklega kveðið á um að framkvæmd þeirra verði að vera í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar, með sérstakri tilvísun í samninginn um réttindi fatlaðra.Þessi alþjóðlega skuldbinding setur traustan staðal fyrir stefnumótun og framkvæmd á landsvísu varðandi réttindi fatlaðra.  

Þó að lög um þjónustu við fatlað fólk (nr. 38/2018) og fullgilding samningsins um réttindi fatlaðra (CRPD) stofni sterka almenna skuldbindingu um jafnrétti, aðgengi og sjálfstæða lífshætti fyrir fatlaða einstaklingaÞessar yfirgripsmiklu meginreglur þýðast ekki sjálfkrafa í sértæk, ítarleg og almennt framfylgjanleg réttindi fyrir notendur aðstoðarhunda í öllum samhengjum. Til dæmis skyldar samningurinn um réttindi fatlaðra ríkjanna til að stuðla að aðgengi., en nákvæmar upplýsingar um hvernig þetta á við um nærveru aðstoðarhunda falla oft undir viðbótarreglugerðir eða eru túlkaðar. Þetta skapar lagaleg skarð þar sem víðtækur tilgangur laga um réttindi fatlaðra þarf að vera skýrður með ítarlegum, skýrum reglugerðum varðandi aðstoðardýr á öllum viðeigandi sviðum, þar á meðal húsnæði, atvinnu og alls kyns aðgengi almennings. Án slíkra sérstakra ákvæða getur verið erfitt að framfylgja almennum rétti til aðgengis á samræmdan hátt fyrir notendur aðstoðarhunda, sem gæti leitt til áskorana varðandi ósamræmi í aðgengi og mismunun sem notendur greina frá.Þetta undirstrikar þörfina fyrir ítarlegri lagalegan ramma til að koma anda samningsins um réttindi fatlaðra til framkvæmda að fullu og tryggja að réttindi notenda aðstoðarhunda séu stöðugt virt um allt land.  

3.2 Sérstakar reglur um aðstoðarhunda

Reglugerð nr. 941/2002 um lýðheilsu hefur áður kveðið á um sérstakar undantekningar fyrir blindrahunda til að komast á staði þar sem almennt er bannað að koma öðrum dýrum. Þessir tilnefndu staðir voru meðal annars hótel, veitingastaðir, krár, hárgreiðslustofur, sjúkrahús, íþróttamiðstöðvar, sundlaugar (með þeim skilningi að hundarnir færu ekki í vatnið), fangelsi og samkomustaðir.Þessi reglugerð var mikilvæg undanþága frá almennum reglum um lýðheilsu sem annars takmörkuðu nærveru hunda.Mikilvægt er að hafa í huga að í þessari reglugerð voru sérstaklega nefndir „leiðsöguhundar“, sem gefur til kynna hugsanlega þrengri aðgangssvið en víðara hugtakið „hjálparhundar“ gæti gefið í skyn.  

Mikilvæg þróun á þessu sviði er innleiðing reglugerðar nr. 903/2024 um lýðheilsu , sem tók gildi 26. júlí 2024 og kom sérstaklega í stað eldri reglugerðar nr. 941/2002.Þó að upplýsingarnar sem lagðar voru fram staðfesti að reglugerðin hafi verið skipt út, eru sértæk ákvæði þessarar nýju reglugerðar varðandi aðstoðarhunda ekki ítarleg. Þar af leiðandi er enn óljóst hvort nýja reglugerðin heldur sömu undantekningum, víkkar út gildissviðið til að ná til allra viðurkenndra tegunda aðstoðarhunda eða kynnir ný skilyrði fyrir aðgangi þeirra. Breytingin frá reglugerð nr. 941/2002 yfir í nr. 903/2024 bendir til virkrar, en hugsanlega stigvaxandi, þróunar á reglugerðum um lýðheilsu sem varða aðstoðarhunda.Hins vegar bendir skortur á nákvæmum upplýsingum um ákvæði nýju reglugerðarinnar um aðstoðarhunda, ásamt tilvist mismunandi sveitarfélagareglugerða og sérstakra innflutningsreglna MAST, til sundurleits regluumhverfis. Mismunandi stjórnsýslustig – þjóðleg, sveitarfélög og sértækar stofnanir – leggja sitt af mörkum til lagalegs ramma, en án skýrra, yfirgripsmikilla og samræmdra laga er líklegt að ósamræmi haldi áfram.  

Auk þessara lýðheilsureglugerða hafa aðrar ákvæði á landsvísu og á sveitarstjórnarstigi áhrif á aðstoðarhunda. Reglugerðir sveitarfélaga, eins og þær í Reykjavík og Kópavogi, gilda um almenna hundahald og innihalda oft sértæk ákvæði um þjónustuhunda.Þessi lög kveða yfirleitt á um skráningu og fylgni við taumlög, en þau undanþiggja einnig þjónustuhunda sérstaklega frá almennum bönnum á hundum á ákveðnum svæðum.Til dæmis heimilar samþykkt Kópavogsbæjar sérstaklega þjónustuhundum sem notaðir eru í atvinnuskyni (t.d. leiðsöguhundar, björgunarhundar, lögregluhundar, landbúnaðarhundar) að víkja frá reglum sem banna eða takmarka hunda á tilteknum stöðum.Matvælastofnun Íslands (MAST) gegnir einnig mikilvægu hlutverki sem miðlægur stofnun fyrir innflutningsreglur og samþykki þjónustuhunda og tryggir að ströngum heilbrigðis- og þjálfunarstöðlum sé fylgt.Þetta sundurleita reglugerðarumhverfi getur leitt til ruglings og ósamræmis í beitingu réttinda notenda aðstoðarhunda á mismunandi lögsagnarumdæmum eða í mismunandi gerðum opinberra rýma. Notandi þjónustuhunds sem ferðast milli sveitarfélaga eða hefur samskipti við ýmsar stofnanir gæti lent í mismunandi túlkunum eða framfylgd reglugerða, sem skapar óvissu og hugsanlegar hindranir. Þessi staða undirstrikar rök fyrir miðlægum, alhliða lagalegum ramma sem skilgreinir skýrt réttindi og skyldur fyrir allar viðurkenndar gerðir aðstoðarhunda og tryggir einsleitni og fyrirsjáanleika um allt Ísland.  

3.3 Reglugerðir sveitarfélaga

Reglugerðir sveitarfélaga gegna mikilvægu hlutverki í stjórnun hundahalds og þar með nærveru aðstoðarhunda. Sögulega séð var strangt bann við hundum í Reykjavík í 60 ár, frá 1924 til 1984, aðallega vegna áhyggna af almennri hreinlæti og húsnæðisskorts.Þótt þessu banni hafi verið aflétt eru hundahald í borginni enn háð ströngum reglugerðum sveitarfélagsins, þar á meðal skylduskráningu, árgjöldum og að fylgja sérstökum lögum um taum, bólusetningar og ormaeyðingu.Allir hundar, þar með taldir aðstoðarhundar, verða að vera skráðir hjá sveitarfélaginu, svo sem DÝR í Reykjavík, innan tveggja mánaða frá eignarhaldi.  

Þrátt fyrir þessar almennu takmarkanir innihalda sveitarfélög, þar á meðal í Kópavogi og Reykjavík, yfirleitt skýrar undanþágur fyrir þjónustuhunda frá víðtækari bönnum á dýrum á almannafæri eða tilteknum svæðum.Til dæmis kveður reglugerð Kópavogsbæjar sérstaklega á um að þjónustuhundar sem notaðir eru í atvinnuskyni — svo sem sérþjálfaðir leiðsöguhundar og aðstoðarhundar, björgunarhundar, lögregluhundar og landbúnaðarhundar — megi víkja frá reglum sem banna eða takmarka hunda á ákveðnum stöðum.Þessi ákvæði viðurkennir nauðsyn þessara dýra í starfi.  

Þó að landslög, eins og lög um þjónustu við fatlað fólk og samningurinn um réttindi fatlaðra, setji almennar meginreglur um réttindi fatlaðra, þá er framkvæmd reglna um hunda, þar á meðal um þjónustuhunda, oft á ábyrgð sveitarfélaga.Sögulegt samhengi hundabanna í Reykjavík undirstrikar sterka hefð fyrir staðbundnu eftirliti með dýralögum.Þó að núgildandi sveitarfélög undanþegji almennt þjónustuhunda frá bönnum, getur nákvæm orðalag og umfang þessara undanþága verið mismunandi eftir sveitarfélögum. Þetta sveitarfélagavald, þótt það leyfi sérsniðnar reglugerðir, getur óvart leitt til ósamræmis í réttindum og aðgengi notenda aðstoðarhunda á mismunandi stöðum á Íslandi. Notandi þjónustuhunds sem ferðast milli sveitarfélaga gæti lent í mismunandi túlkunum eða framfylgd reglugerða, sem skapar óvissu og hugsanlegar hindranir fyrir hreyfanleika hans og sjálfstæði. Þessi staða styrkir rök fyrir skýrari og samræmdari landsstaðli fyrir réttindi aðstoðarhunda til að tryggja samræmdan aðgang og draga úr stjórnsýsluálagi fyrir notendur um allt land.  

4. Réttindi og aðgangur notenda aðstoðarhunda

4.1 Aðgangsréttur almennings

Notendur aðstoðarhunda á Íslandi hafa almennt umtalsverðan aðgangsrétt almennings, sérstaklega opinberlega viðurkenndra aðstoðarhunda. Sögulega séð hefur reglugerð nr. 941/2002 um lýðheilsu veitt leiðsöguhundum aðgang að ýmsum opinberum stofnunum, þar á meðal hótelum, veitingastöðum, sjúkrahúsum, íþróttamiðstöðvum, sundlaugum (með þeim skilningi að hundarnir færu ekki í vatnið), fangelsum og samkomustaði.Þetta var mikilvæg undantekning frá almennum reglum um lýðheilsu sem annars takmörkuðu viðveru hunda á slíkum stöðum.Meginreglan er sú að aðstoðarhundar, þegar þeir eru rétt auðkenndir og í fylgd með umsjónarmanni sínum, eigi rétt á aðgangi að umhverfinu á jafnréttisgrundvelli og einstaklingar án fatlaðs fólks.  

Hvað varðar almennings- og einkasamgöngur , einkum flugferðir , leyfa flugfélög sem starfa til og frá Íslandi, eins og Icelandair, PLAY og WestJet, almennt viðurkenndum þjónustuhundum að ferðast í farþegarými flugvéla án endurgjalds.Þessi réttindi eru þó ekki sjálfkrafa; þau krefjast yfirleitt fyrirfram samþykkis Matvælastofnunar (MAST) og þess að sérstök gögn séu lögð fram fyrirfram.Í flugi verða þjónustuhundar að vera rétt beislaðir, bundnir við taum, kurteisir og mega ekki sitja í farþegasæti eða hindra gang flugvélarinnar.Fyrir alþjóðlega flutninga um Keflavíkurflugvöll er MAST-flutningsleyfi nauðsynlegt, með hámarks viðdvöl í þrjár klukkustundir fyrir þjónustudýrið, og starfsfólk flugvallarins mun fylgja hundinum og meðhöndlaranum á tilnefnda flutningsstöð til að fá aðstoð ef þörf krefur.  

Þó að almennt sé veittur aðgangur almennings fyrir viðurkennda þjónustuhunda, sérstaklega blindrahunda, ferlið er ekki alltaf óaðfinnanlegt. Flugferðir, til dæmis, krefjast „fyrirfram samþykkis frá MAST“ og „fyrirfram gögn“.Það er minnst á þriggja tíma hámarks millilendingu fyrir þjónustudýr á Keflavíkurflugvelli.og sérstök úrræði til aðstoðar. Þetta bendir til þess að jafnvel með viðurkenndum réttindum gilda skriffinnskulegar hindranir og sérstök skilyrði, sérstaklega fyrir alþjóðleg ferðalög. Þessi skilyrði, sérstaklega fyrir alþjóðleg ferðalög og almenningssamgöngur, geta skapað verulegar áskoranir og streitu fyrir notendur aðstoðarhunda, sem hugsanlega takmarkar hreyfanleika þeirra og sjálfstæði þrátt fyrir lagalegan rétt til aðgangs. Þörfin fyrir fyrirfram leyfi, sérstök skjöl og fylgni við ströng verklagsreglur bendir til þess að „rétturinn til aðgangs“ sé ekki alltaf einfaldur eða tafarlaus, sem gæti leitt til synjunar á ferðalögum eða tafa.Þetta getur verið sérstaklega þungt fyrir einstaklinga sem eru beint tengdir aðstoðardýri þeirra.  

Einnig eru takmarkanir og undantekningar varðandi aðgang . Þjónustudýr eru yfirleitt ekki leyfð í sótthreinsuðu umhverfi, svo sem skurðstofum á sjúkrahúsum., eða á svæðum þar sem nærvera þeirra myndi breyta eðli vara, þjónustu eða áætlana í grundvallaratriðum.Ennfremur verða aðstoðarhundar alltaf að vera undir stjórn meðhöndlara síns, sýna viðeigandi hegðun og ekki valda ónæði eða truflunum.Sögulegt samhengi almennra hundabanna í Reykjavík vegna hreinlætisáhyggnaundirstrikar mikilvægi og sértækni þessara undanþága fyrir þjónustuhunda og undirstrikar að aðgangur þeirra er vandlega ígrundaður réttur byggður á þjálfuðu hlutverki þeirra og fylgni við allsherjarreglu.  

4.2 Húsnæðisréttindi

Lög um þjónustu við fatlað fólk (nr. 38/2018) eru hornsteinn réttinda fatlaðra og leggja áherslu á grundvallarréttinn til húsnæðis sem er í samræmi við þarfir og óskir einstaklingsins.Þessi löggjöf miðar að því að stuðla að sjálfstæðu lífi og fullri samfélagslegri aðlögun fatlaðs einstaklings og kveður skýrt á um rétt þeirra til að velja sér búsetustað og með hverjum þau búa.Ennfremur bannar lögin að setja það skilyrði fyrir þjónustu við fatlað fólk að það búi í tiltekinni tegund húsnæðis.Þessar ákvæði leggja sterkan almennan grunn að jafnræði í húsnæðismálum fyrir einstaklinga með fötlun.  

Hins vegar er í þeim upplýsingum ekki sérstaklega lýst sérstökum húsnæðislögum eða reglugerðum sem fjalla beint um réttindi notenda aðstoðarhunda í leiguhúsnæði eða fjölbýlishúsum, sérstaklega varðandi sameiginlega „gæludýrabann“-stefnu. Þó að meginreglan um mismunun gagnvart fötluðum einstaklingum sé skýrt framsett…, þá er ekki sérstaklega útskýrt hvaða lagaleg vernd skyldi veita aðstoðarhundum húsnæði. Í einum brot er vísað til  

Lög um fjöleignarhús (Lög um fjöleignarhús 26/1994) í samhengi við ofnæmi, þar sem bent er á að nærvera aðstoðarhunda í slíkum byggingum gæti hugsanlega verið ágreiningsefni ef alvarlegt ofnæmi er til staðar.Þetta gefur til kynna að nærvera aðstoðarhunda gæti enn verið álitamál í ákveðnum húsnæðissamhengjum, sem bendir til hugsanlegs skorts á skýrri, yfirgnæfandi lagalegri vernd.  

Almenn lög um fatlaðakoma skýrt á fót réttinum til húsnæðis og mismununarbanni fyrir fatlaða einstaklinga. Hins vegar, ólíkt sumum öðrum lögsagnarumdæmum (t.d. spænska lögin Real Decreto 409/2025) fjalla sérstaklega um húsnæði fyrir aðstoðarhunda), Íslensku upplýsingarnar veita ekki sérstök lagaákvæði sem ganga beint fram hjá stefnu um að gæludýr séu ekki leyfð í húsnæði fyrir aðstoðarhunda. Tilvísun í ofnæmi í fjöleignarhúsumgefur enn fremur í skyn að nærvera aðstoðarhunda gæti enn verið áskorun í ákveðnum húsnæðissamhengjum, sem bendir til skorts á skýrri, yfirgnæfandi lagalegri vernd. Þessi tvíræðni gæti leitt til verulegra áskorana fyrir notendur aðstoðarhunda við að tryggja húsnæði, sérstaklega í eignum þar sem strangar reglur um gæludýr eru ekki leyfð. Án skýrs lagalegs stuðnings gætu leigusalar neitað um gistingu og neytt einstaklinga til að hugsanlega áfrýja slíkum ákvörðunum á grundvelli víðtækari réttinda fatlaðra, sem getur verið langdregin, kostnaðarsöm og tilfinningalega krefjandi ferli. Þetta er alvarlegt skarð sem gæti grafið undan markmiðum laga um þjónustu við fatlað fólk um sjálfstæða búsetu.  

4.3 Atvinna og menntun

Lög um þjónustu við fatlað fólk (nr. 38/2018) gegna lykilhlutverki í að tryggja jafnrétti einstaklinga með fötlun, bæði í atvinnu og námi.Þessi löggjöf undirstrikar mikilvægi aðgengis og sanngjarnrar aðlögunar á vinnustöðum til að stuðla að jafnrétti og fullri aðlögun.Samhliða fullgildingu Íslands á  

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (CRPD) skyldar þjóðina til að viðurkenna rétt fatlaðs fólks til að vinna á jafnréttisgrundvelli við aðra.Á sama hátt er gert ráð fyrir að menntastofnanir veiti nauðsynlega þjónustu og stuðning til að tryggja jafnan aðgang og þátttöku fatlaðra nemenda.  

Þó að almenna meginreglan um mismunun og sanngjarna aðlögun sé vel fest í sessi í þessum yfirgripsmiklu lögum, eru sértæk ákvæði sem útskýra skýran rétt notenda aðstoðarhunda til að koma með dýr sín á vinnustaði eða menntastofnanir ekki útskýrð sérstaklega í þeim upplýsingum sem hér eru veittar. Hins vegar, með rökréttri útvíkkun og í samræmi við alþjóðleg viðmið um réttindi fatlaðra, má álykta að þessi réttindi nái í raun til atvinnu- og menntunarumhverfis sem form sanngjarnrar aðlögunar. Víðtækt lagalegt umgjörð á Íslandi, þar á meðal lög um þjónustu við fatlað fólk og fullgilding samningsins um réttindi fatlaðra (CRPD).styður eindregið rétt einstaklinga með fötlun til jafnrar þátttöku í atvinnu og námi. Þetta felur rökrétt í sér rétt til sanngjarnrar aðlögunar, sem felur í sér nærveru aðstoðarhunds ef nauðsyn krefur fyrir þátttöku einstaklingsins. Hins vegar þýðir skortur á skýrum, ítarlegum reglum um aðstoðarhunda í þessum tilteknu aðstæðum (ólíkt til dæmis ítarlegum reglum um aðgang almennings að ákveðnum stöðum eða flugferðum) að beiting þessa réttar gæti verið háð túlkun eða einstaklingsbundnum samningaviðræðum. Þessi skortur á skýrum leiðbeiningum getur skapað óvissu bæði fyrir vinnuveitendur/menntastofnanir og notendur aðstoðarhunda. Það gæti leitt til aðstæðna þar sem notendur mæta mótspyrnu eða eru skyldaðir til að berjast fyrir réttindum sínum í hverju tilviki fyrir sig, frekar en að reiða sig á skýrar, almennt skildar reglur. Þetta undirstrikar þörfina fyrir sértækari lagaákvæði eða ítarlegri leiðbeiningar til að tryggja samræmdan og sanngjarnan aðgang á þessum mikilvægu sviðum lífsins, lágmarka hugsanlegar deilur og stuðla að fullri aðlögun.  

5. Innflutningur, þjálfun og vottun

5.1 Innflutningsreglur og sóttkvíarferli

Innflutningur lifandi dýra, þar á meðal hunda og katta, til Íslands er háður ströngum reglum sem Matvælastofnun Íslands hefur eftirlit með .MAST gegnir hlutverki miðlægs yfirvalds sem ber ábyrgð á að tryggja líföryggi og koma í veg fyrir að smitsjúkdómar berist til landsins.  

Innflutningur hunda, þar á meðal þjónustuhunda, felur í sér nokkur mikilvæg skref og kröfur:

• Leyfisskilyrði: Innflytjendur verða fyrst að sækja um innflutningsleyfi frá MAST.  
• Heilsufarsskoðanir og bólusetningar: Gæludýr verða að uppfylla strangar heilsufarskröfur, þar á meðal sérstakar bólusetningar og ýmsar greiningarprófanir til að staðfesta heilsufar þeirra.  
• Takmarkanir á upprunalöndum: Hundar má aðeins flytja inn frá viðurkenndum útflutningslöndum, sem eru flokkaðir eftir hundaæðisstöðu þeirra.Innflutt dýr verður að hafa dvalið í viðurkenndu útflutningslandi í að minnsta kosti sex mánuði fyrir innflutning eða frá fæðingu.  
• Skyldubundin sóttkví: Mikilvæg krafa fyrir alla innflutta hunda, þar á meðal vottaða þjónustuhunda, er skylda í 14 daga sóttkví við komu til Íslands.Í sóttkví heima   kann að vera samþykkt fyrir þjónustuhunda í sérstökum tilvikum, en það krefst samt sem áður fyrirfram samþykkis MAST og að ströngum skilyrðum sé fylgt.  
• Meðferð fyrir flug: Sérstök heilsufarsmeðferð, svo sem dýralyf gegn flóm og öðrum utanaðkomandi sníkjudýrum, verður að gefa eigi síðar en 120 klukkustundum og eigi síðar en 24 klukkustundum fyrir flug til Íslands. Þessari meðferð verður að vera vandlega skjalfest í bólusetningarbæklingi eða vegabréfi hundsins og framvísa henni tollgæslu eða flugvallarstarfsfólki ef þess er óskað.  
• Viðurkenndar flutningsaðferðir: Flutningur til Íslands er takmarkaður við innritaðan farangur (í farangursrými flugvélarinnar) eða flugfrakt með flutningaþjónustu, og öll gæludýr koma eingöngu á Keflavíkurflugvöll.Koma með ferju er stranglega bönnuð. Almennt eru dýr leyfð.   ekki leyft í farþegarými flugvélarinnar, með þeirri athyglisverðu undantekningu að viðurkenndir þjónustuhundar séu notaðir, en þeir þurfa fyrirfram samþykki MAST til að ferðast í farþegarýminu.  
• Flutningsferli: Fyrir þjónustuhunda sem fara um Keflavíkurflugvöll þarf MAST-flutningsleyfi og hámarkstími viðdvöl er takmarkaður við þrjár klukkustundir. Á meðan á flutningi stendur verða þjónustuhundur og þjónustuhundur fylgt af starfsfólki flugvallarins beint að tengihliði sínu. Ef þjónustuhundurinn þarfnast afleysingar er sérstök flutningsaðstaða fyrir gæludýr innan flugvallarbyggingarinnar.Þjónustuhundinum er undir engum kringumstæðum heimilt að fara af flugvellinum og koma inn í landið á meðan á flutningi stendur, þar sem það yrði talið ólöglegur innflutningur.  

Innflutningsreglur fyrir hunda á Íslandi eru sérstaklega strangar, þar á meðal skylda til 14 daga sóttkvíar, jafnvel fyrir vottaða þjónustuhunda.Þetta stangast á við önnur lönd þar sem þjónustuhundar kunna að hafa undanþágur frá sóttkví. Persónuleg frásögn Más Gunnarssonar, blinds íþróttamanns, sýnir glöggt fram á hagnýt áhrif þessara reglugerða. Hann lýsti því að hafa staðið frammi fyrir „óyfirstíganlegum hindrunum“ og „himinháum kostnaði“ við að koma með leiðsöguhund sinn, Max, heim í heimsóknir, þar sem yfirvöld virtust ekki geta veitt skýrar lausnir.Þetta sýnir beint fram á hvernig þessar strangar kröfur skapa verulegar áskoranir fyrir notendur í raunveruleikanum. Þó að þessar strangar innflutnings- og sóttkvíarkröfur miði að líffræðilegri öryggi, þá er beiting þeirra á aðstoðarhunda, ásamt tilheyrandi fjárhagslegum kostnaði,…, er veruleg hindrun fyrir einstaklinga með fötlun sem vilja eignast eða ferðast með aðstoðarhunda til eða frá Íslandi. Þetta getur takmarkað verulega aðgang að þjálfuðum hundum frá alþjóðastofnunum og takmarkað hreyfanleika íslenskra notenda, sem í raun grafar undan rétti þeirra til sjálfstæðs lífs og jafnrar þátttöku. Þessi staða bendir til þess að þörf sé á að vega og meta líföryggi og grundvallarréttindi fatlaðra borgara, hugsanlega með sveigjanlegri eða niðurgreiddum sóttkvíarmöguleikum fyrir vottaða aðstoðarhunda.  

5.2 Þjálfunar- og vottunarstaðlar

Til að tryggja virkni og öryggi aðstoðarhunda eru strangar kröfur um þjálfun og vottun. Þjónustuhundar verða að vera þjálfaðir af viðurkenndri stofnun eða löggiltum þjálfara.Matvælastofnun Íslands, MAST, hefur opinberlega samþykkt vottaðar þjálfunaráætlanir.og viðurkennir faggildingu frá virtum alþjóðlegum aðilum eins og Assistance Dog International (ADI).ADI, alþjóðlegt bandalag hagnaðarlausra verkefna, setur strangar kröfur um þjálfun og staðsetningu aðstoðarhunda um allan heim.  

Þjálfunaráætlanir fyrir aðstoðarhunda fela yfirleitt í sér ítarlega félagsaðlögun í ýmsum aðstæðum, alhliða hlýðniþjálfun og þróun sértækra verkefna sem eru sniðin að þörfum hvers og eins notanda.Þessi fjölþætta þjálfun tryggir að hundurinn sé áreiðanlegur, kurteis og fær um að sinna skyldum sínum á öruggan og árangursríkan hátt í fjölbreyttu opinberu umhverfi. Lykilþáttur í valferlinu er…  

Skapgerðarmat (skapgerðarmat) , sem metur hvort hundur hafi stöðugt skap og persónueinkenni sem henta fyrir opinber störf og náin samskipti við fólk.  

Hjálparhundar Íslands eru lykilsamtök á Íslandi sem hafa þróað stöðlað mats- og vottunarferli fyrir aðstoðarhunda.Ítarlegt vottunarferli þeirra samanstendur af nokkrum nauðsynlegum þáttum:  

• Hæfnimat (Hæfnimat): Þetta mat metur hæfni hundsins til að sinna verkefnum sínum í fjölmennu umhverfi, þar á meðal að rata um ýmsa fleti, stiga, lyftur, sjálfvirkar hurðir, þrönga ganga og húsgögn, og hermir eftir raunverulegum aðstæðum.Velferð hundsins er í fyrirrúmi við þessa matsgerð.  
• Heilbrigðiskröfur: Hundurinn verður að uppfylla ákveðin heilsufarsskilyrði, staðfest með vottorði frá dýralækni sem er ekki eldra en tveggja mánaða, þar á meðal örmerki, gildar bólusetningar og ormahreinsunarskýrslur.  
• Verklegt próf: Hundurinn verður að standast verklegt próf sem sýnir fram á hæfni sína til að framkvæma sérhæfð verkefni á áreiðanlegan hátt.
• Árlegt eigendanámskeið: Eigandi er skyldugur til að sækja árlegt námskeið sem Hjálparhundar Íslands halda, þar sem fjallað er um efni eins og uppeldi, umhverfisþjálfun og andlega og líkamlega vellíðan aðstoðarhunda, sem og kynningu á vottunarferlinu.  

Til að fá vottun verður hundur að vera að minnsta kosti 18 mánaða gamall og skráður í samræmi við reglugerðir sveitarfélagsins.Siðareglur samtakanna leggja áherslu á notkun þjálfunaraðferða sem valda ekki tilfinningalegu eða líkamlegu álagi á hundinn og banna stranglega árásargjarna eða varnarþjálfun.  

Hvað varðar takmarkanir á kynbótum , þá eru hundar sem flokkaðir eru sem „hugsanlega hættulegar tegundir“ samkvæmt viðeigandi reglugerðum (t.d. Ley 50/1999 á Spáni) almennt ekki gjaldgengir til að fá stöðu aðstoðarhunds á Íslandi.Þetta er í samræmi við víðtækari alþjóðlega og spænska löggjöf sem útilokar oft ákveðnar tegundir frá hlutverki aðstoðarhunda.Því er ítarlegt skapgerðarmat mikilvægt til að tryggja að aðeins hundar með viðeigandi skapgerð séu valdir til aðstoðarstarfa.  

Strangt vottunarferli innleitt af Hjálparhundum Íslands, þar á meðal ítarleg mat og símenntun eigenda, sýnir fram á skuldbindingu við ströngustu kröfur fyrir aðstoðarhunda á Íslandi. Þetta tryggir gæði og öryggi, sem eru grundvallaratriði fyrir árangursríka starfsemi þessara dýra í opinberum störfum. Hins vegar starfar samtökin sem sjálfseignarstofnun.og persónulegur vitnisburður Más Gunnarssonarnefnir sérstaklega „himinháan kostnað“ sem tengist leiðsöguhundi sínum. Þetta bendir til verulegrar fjárhagslegrar byrði fyrir notendur. Þó að sumar spænskar stofnanir geti niðurgreitt hluta af kostnaði við aðstoðarhundÍ þeim upplýsingum sem gefnar eru er ekkert skýrt, alhliða fjármögnunarkerfi ríkisins sem sérstaklega er nefnt fyrir Ísland til að draga úr þessari byrði. Þetta bendir til þess að þótt háar kröfur séu nauðsynlegar fyrir skilvirkni og öryggi aðstoðarhunda, gæti veruleg fjárhagsbyrði einstaklinga, sem hugsanlega verður aukin vegna takmarkaðs fjölda þjálfunarstofnana eða ófullnægjandi ríkisstyrkja, takmarkað verulega aðgang að aðstoðarhundum fyrir þá sem mest þurfa á þeim að halda. Þetta skapar jafnréttismál þar sem rétturinn til aðstoðarhunds gæti í raun verið takmarkaður af efnahagslegri getu, þrátt fyrir yfirgripsmikil markmið laga um réttindi fatlaðra. Þetta bendir til brýnnar þarfar á öflugum og gagnsæjum fjárhagsstuðningskerfum til að tryggja jafnan aðgang.  

6. Áskoranir og eyður í núverandi kerfi

Þrátt fyrir framsækna löggjöf á Íslandi um réttindi fatlaðra og einbeitt starf samtaka eins og Hjálparhunda Íslands, eru nokkrar verulegar áskoranir og eyður enn til staðar innan núverandi kerfis fyrir notendur aðstoðarhunda. Þessi mál geta hindrað að einstaklingar sem reiða sig á þessi dýr geti notið fulls sjálfstæðis og jafnrar þátttöku.

Ósamræmi í túlkun og framfylgd laga milli geira

Lagaumhverfið sem stjórnar aðstoðarhundum á Íslandi samanstendur af flóknu samspili landslaga, reglugerða og reglugerða sveitarfélaga.Þetta marglaga og oft síbreytilega regluumhverfi skapar í eðli sínu möguleika á mismunandi túlkunum og ósamræmi í framfylgd milli ólíkra geira, svo sem opinberra stofnana, samgangna og sveitarfélaga.  

Sannfærandi dæmi um þetta ósamræmi er reynsla Más Gunnarssonar, blinds íþróttamanns, sem stóð frammi fyrir „óyfirstíganlegum hindrunum“ og lenti í aðstæðum þar sem stjórnvöld „bentu fingri hvert á annað“ varðandi fjárhagslega ábyrgð á ferðalagi leiðsöguhunds hans.Þetta gerðist þrátt fyrir að leiðsöguhundur hans væri opinberlega flokkaður sem „hjálpartæki“.Þessi persónulega frásögn sýnir glöggt að jafnvel með viðurkenndum aðstoðarhundi standa notendur frammi fyrir verulegum fjárhagslegum og stjórnsýslulegum byrðum vegna skorts á skýrri ábyrgð og samræmingu milli stjórnvalda. Þetta er alvarlegt kerfisbundið vandamál, ekki bara einangrað atvik. Sundurliðuð ábyrgð og skortur á skýrum, samræmdum lagalegum og stjórnsýslulegum leiðum veldur beint verulegu álagi, fjárhagslegum erfiðleikum og skertri hreyfigetu fyrir notendur aðstoðarhunda. Þetta grafar undan sjálfum tilgangi aðstoðarhunda – að auka sjálfstæði – með því að skapa nýjar, forðanlegar hindranir í skriffinnsku og kostnaði. Þetta er mikilvæg áskorun sem krefst ekki aðeins samræmingar laga heldur einnig bættrar samræmingar milli stofnana og skýrari umboða fyrir framkvæmd og stuðning.  

Fjárhagsbyrði og skortur á alhliða ríkisstuðningi fyrir notendur aðstoðarhunda

Mikill kostnaður við að eignast, þjálfa og viðhalda aðstoðarhundi er veruleg og oft hindrandi hindrun fyrir einstaklinga með fötlun á Íslandi.Á meðan  

Sjúkratryggingar Íslands bera ábyrgð á að greiða kostnað við ýmis hjálpartæki sem talin eru nauðsynleg í daglegu lífi, öryggi eða til þjálfunar og meðferðar., í upplýsingunum sem gefnar eru eru aðstoðarhundar ekki sérstaklega tilgreindir sem liður sem fellur undir opinbert gildissvið þeirra. Ennfremur gefur einn texti til kynna að sveitarfélög, frekar en Sjúkratryggingar Íslands, beri ábyrgð á að afgreiða umsóknir um hjálpartæki tengd námi og vinnu fyrir einstaklinga 16/18 ára og eldri.Þetta bendir til hugsanlegs skarðs í miðstýrðri fjármögnun. Þó að almennir styrkir og stuðningsmöguleikar séu í boði frá ýmsum ráðuneytum., engin þeirra eru beinlínis eða ítarlega tengd sérstökum og verulegum kostnaði við aðstoðarhunda.  

Yfirlýsing Más Gunnarssonar um að leiðsöguhundur hans, Max, sé „skilgreindur sem hjálpartæki í eigu almennings“er mikilvægur upplýsing. Þessi flokkun virðist þó vera í andstöðu við ítarlega lista yfir hjálpartæki sem Sjúkratryggingar Íslands ná yfir., sem ekki ná sérstaklega til aðstoðarhunda. Sú staðreynd að Már stóð samt frammi fyrir „himinháum kostnaði“Þrátt fyrir þessa flokkun bendir þetta sterklega til verulegs fjárhagslegs skarðs eða skorts á hagnýtri framkvæmd þessarar stöðu „hjálpartækja“ hvað varðar fjármögnun. Þessi misræmi þýðir að jafnvel þótt aðstoðarhundar séu hugmyndalega litnir á sem hjálpartæki, þá er hagnýtur fjárhagslegur stuðningur við kaup á þeim, þjálfun og áframhaldandi umönnun annað hvort ófullnægjandi eða enginn í gegnum opinberar, alhliða leiðir eins og Sjúkratryggingar Íslands. Þetta leggur gríðarlega og oft óyfirstíganlega fjárhagslega byrði á einstaklinga með fötlun, sem hugsanlega gerir aðstoðarhunda óaðgengilega fyrir marga sem þurfa á þeim að halda. Þetta grafar beint undan markmiðum um sjálfstæða lífshætti og jafna þátttöku sem eru fest í sessi í íslenskum lögum um fatlaða og Samningi um réttindi fatlaðra (CRPD), og skapar kerfi þar sem aðgengi er takmarkað af efnahagslegri getu frekar en þörf. Þetta er mikilvægt svið sem þarf að skipta um stefnu um tafarlaust.  

Óljóst og takmörkuð réttindi fyrir tilfinningastuðningsdýr

Eins og áður hefur verið rætt í 2. kafla eru tilfinningastuðningshundar ekki löglega viðurkenndir á Íslandi með sömu réttindum og forréttindum og vottaðir aðstoðarhundar.Aðgangur þeirra að almenningsrýmum og húsnæði er mjög háður mati einkaaðila, svo sem flugfélaga, og oft þarf bréf frá löggiltum geðheilbrigðisstarfsmanni til að réttlæta nærveru þeirra.Matvælastofnun gerir skýran greinarmun og fullyrðir að „stuðningshundar“ flokkist ekki sem „aðstoðarhundar“ og falli því ekki undir sömu undantekningar samkvæmt reglugerð, svo sem einangrun heima við innflutning.  

Þó að sum flugfélög sem starfa á Íslandi (t.d. Icelandair) hafi stefnu varðandi dýr sem veita tilfinningalegan stuðning sem er í samræmi við alþjóðlega starfshætti (t.d. bandaríska).Íslensk yfirvöld eins og MAST gera skýran greinarmun á „stuðningshundum“ og „aðstoðarhundum“ og veita þeim ekki sambærileg réttindi.Þessi frávik endurspeglar víðtækari alþjóðlega þróun þar sem lagaleg staða ESA er minna skilgreind og vernduð en þjónustudýra.ESB hefur einnig áætlanir um réttindi og jafnrétti sem má túlka þannig að þær nái yfir falda fötlun., en sértæk, samræmd löggjöf fyrir jafnréttisstofnanir (ESA) vantar oft á landsvísu. Þessi reglugerðarbrestur á Íslandi, þar sem landslög veita ekki sérstaklega réttindi ESA-stofnana, þýðir að einstaklingar sem reiða sig á þessi dýr vegna andlegrar eða tilfinningalegrar vellíðunar standa frammi fyrir mikilli óvissu og hugsanlegri mismunun í aðgengi almennings og húsnæði. Þessi skortur á skýrum lagalegum stöðu skapar „grátt svæði“ sem getur leitt til deilna, synjunar á þjónustu og tilfinningalegrar vanlíðunar fyrir notendur sem raunverulega njóta góðs af ESA-stofnunum sínum. Þetta undirstrikar þörfina fyrir að Ísland skilgreini sérstaklega og veiti ESA-stofnunum takmörkuð réttindi eða tilkynni skýrt um að þau séu ekki viðurkennd til að stýra væntingum almennings og draga úr átökum.  

Vitund almennings og dæmi um mismunun

Mikilvæg áskorun, jafnvel í lögsagnarumdæmum með traust lagalegt rammaverk, er útbreiddur skortur á þekkingu almennings á aðstoðarhundum og réttindum sem notendur þeirra njóta. Eins og fram kom í spænsku samhengi, „þekkir fólk ekki tilvist þeirra og við þurfum oft að útskýra lögin og hvað aðstoðarhundar eru“.Þessi yfirlýsing varpar ljósi á alhliða vandamál þar sem fáfræði almennings getur leitt beint til aðgengisvandamála og mismununartilfella.  

Erfiðleikarnir sem Már Gunnarsson lenti íbendir einnig óbeint til skorts á skilningi eða vilja hjá sumum yfirvöldum og almenningi til að koma til móts við notendur aðstoðarhunda að fullu, þrátt fyrir lagaleg réttindi þeirra. Þessi skortur á þekkingu, ásamt þeim skriffinnsku- og fjárhagslegum hindrunum sem áður hafa verið ræddar,, skapar margþætt vandamál fyrir notendur. Það snýst ekki eingöngu um tilvist laga, heldur einnig um hagnýta viðurkenningu og skilning almennings og þjónustuaðila á þeim. Öryrkjabandalagið berst virkt fyrir aðgengi og tekur á ýmsum áskorunum sem fatlað fólk stendur frammi fyrir, þar á meðal mál sem tengjast aðstoðarhundum.Ófullnægjandi vitund og skilningur almennings getur leitt til óviljandi (eða af ásettu ráði) mismununar, synjunar á aðgangi og óþægilegra árekstra fyrir notendur aðstoðarhunda, jafnvel þar sem lagaleg réttindi eru fyrir hendi. Þetta bætir við verulegri félagslegri og tilfinningalegri byrði ofan á fötlun þeirra og grafar undan reisn þeirra og sjálfstæði. Árangursríkar og víðtækar fræðsluherferðir fyrir almenning eru nauðsynlegar til að brúa þetta bil milli lagaákvæða og reynslu og stuðla að opnara og velkomnara samfélagi.  

Tafla 2: Greindar áskoranir og áhrif þeirra á notendur aðstoðarhunda

Áskorun	Lýsing	Áhrif á notendur
Ósamræmi í túlkun og framfylgd laga	Sundurleit lög (þjóðleg, sveitarfélög, stofnanabundin) leiða til mismunandi beitingar og ruglings milli geira.	Veldur streitu, óvissu og hugsanlegri synjun á aðgangi að almannarými, í samgöngum og öðru umhverfi; eykur stjórnsýsluálag.
Fjárhagsbyrði og skortur á alhliða ríkisstuðningi	Hár kostnaður við öflun, þjálfun og viðhald aðstoðarhunda er ekki skýrt og ítarlega greiddur af ríkisfjármögnun eða endurgreiðslukerfum.	Takmarkar aðgang að nauðsynlegum aðstoðarhundum vegna efnahagslegra hindrana; eykur fjárhagslega álag á einstaklinga og fjölskyldur.
Óljóst og takmörkuð réttindi fyrir dýr sem styðja tilfinningalega	Dýr til tilfinningastuðnings eru ekki löglega viðurkennd sem aðstoðarhundar á Íslandi, sem leiðir til ósamræmis í aðgangsréttindum eftir aðstæðum.	Leiðir til ósamræmis í aðgengi að húsnæði og almenningsrýmum; veldur tilfinningalegri vanlíðan vegna synjunar um aðgang og skorts á skýrum lagalegum réttarstöðum.
Lítil almenn vitund og mismunun	Ónægjandi skilningur meðal almennings og þjónustuaðila varðandi réttindi og hlutverk aðstoðarhunda.	Leiðir til félagslegs óþæginda, árekstra og skertrar lífsgæða vegna misskilnings og fordóma, jafnvel þar sem lagaleg réttindi eru til staðar.

7. Tillögur um úrbætur á stefnu og starfsháttum

Til að takast á við þær áskoranir sem komið hafa í ljós og skapa aðgengilegra umhverfi fyrir notendur aðstoðarhunda á Íslandi eru eftirfarandi tillögur um úrbætur á stefnu og starfsháttum kynntar:

• Samræming og skýring lagalegs ramma: Það er brýnt að þróa sameinað, alhliða landslög sem sameina og skýra gildandi reglur varðandi aðstoðarhunda. Þessi löggjöf ætti að skilgreina skýrt allar viðurkenndar gerðir aðstoðarhunda, þar á meðal þá sem veita geðrænan stuðning eða aðstoða einstaklinga með einhverfu, og tryggja samræmi í réttindum og skyldum á öllum sviðum og sveitarfélögum. Slíkur rammi myndi draga úr tvíræðni, lágmarka ósamræmi í túlkunum og veita skýran lagalegan grundvöll fyrir aðgang og aðlögun. Þetta myndi taka beint á núverandi sundrungu þar sem reglur á landsvísu, sveitarfélagsbundið og stofnanabundið geta leitt til ruglings og áskorana fyrir notendur.
• Þróun alhliða fjárhagsstuðningsáætlana: Létta verður þá miklu fjárhagslegu byrði sem fylgir því að eignast, þjálfa og viðhalda aðstoðarhundi. Ríkisstjórnin ætti að koma á fót traustum og gagnsæjum fjárhagsstuðningskerfum, hugsanlega í gegnum Sjúkratryggingar Íslands eða önnur velferðarkerfi, til að standa straum af kostnaði við þessi nauðsynlegu hjálpartæki. Þetta myndi tryggja jafnan aðgang fyrir alla einstaklinga með fötlun, óháð efnahagsstöðu, í samræmi við meginreglur laga um þjónustu við fatlað fólk og samningsins um réttindi fatlaðra. Að skrá aðstoðarhunda skýrt sem hjálpartæki sem falla undir kostnaðinn, með skýrum endurgreiðsluleiðbeiningum, er mikilvægt fyrsta skref.
• Setning skýrra leiðbeininga fyrir stuðningsdýr til tilfinninga: Í ljósi vaxandi viðurkenningar á meðferðarlegum ávinningi af stuðningsdýrum til tilfinninga og núverandi óljósrar stöðu þeirra, ætti Ísland að íhuga að setja skýrar, þó aðgreindar, leiðbeiningar fyrir stuðningsdýr til tilfinninga. Þetta gæti falið í sér að skilgreina hlutverk þeirra, tilgreina takmarkaðan aðgangsrétt þar sem við á (t.d. í húsnæði með sanngjörnu aðlögunarhæfni) og skýra hvaða skjöl krafist er (t.d. bréf frá löggiltum geðheilbrigðisstarfsmanni). Þetta myndi hjálpa til við að stjórna væntingum almennings, draga úr átökum og skapa ramma fyrir einstaklinga sem njóta raunverulegs góðs af stuðningsdýrum sínum, aðgreina þau frá hefðbundnum gæludýrum án þess að veita þeim fullan aðgangsrétt almennings eins og hjá verkefnaþjálfuðum aðstoðarhundum.
• Aukin fræðslu- og vitundarvakningarherferðir fyrir almenning: Til að berjast gegn mismunun og misskilningi eru alhliða fræðsluherferðir á landsvísu nauðsynlegar. Þessar herferðir ættu að upplýsa almenning, fyrirtæki og þjónustuaðila um mismunandi gerðir aðstoðardýra, hlutverk þeirra, réttindi umsjónarmanna þeirra og viðeigandi samskipti. Aukin vitundarvakning myndi stuðla að velkomnara og opnara samfélagi, draga úr tilfellum af aðgangsbanni og óþægilegum átökum og tryggja að lagaleg réttindi notenda aðstoðarhunda séu virt í reynd.

8. Niðurstaða

Landslag aðstoðarhunda á Íslandi einkennist af sterkri grundvallarskuldbindingu við réttindi fatlaðra, eins og sést í lögum um þjónustu við fatlað fólk og fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Vottaðir aðstoðarhundar eru viðurkenndir sem mikilvæg verkfæri til að auka sjálfræði og lífsgæði einstaklinga með fötlun og þeim er veittur mikilvægur aðgangsréttur í ýmsum opinberum samgöngum og samgöngum. Stofnanir eins og Hjálparhundar Íslands viðhalda ströngum stöðlum um þjálfun og vottun og tryggja hágæða þessara dýra.

Núverandi kerfi er þó ekki án flækjustigs og takmarkana. Sundurleitni lagalegs ramma, með mismunandi landsreglum og sveitarstjórnarreglum, getur leitt til ósamræmis í túlkun og framfylgd, sem skapar óvissu og skriffinnskuþröskulda fyrir notendur. Mikil áskorun er veruleg fjárhagsleg byrði sem fylgir því að eignast og viðhalda aðstoðarhundum, en núverandi ríkisstyrkjakerfi standa ekki að fullu straum af þeim, þrátt fyrir að þeir séu flokkaðir sem hjálpartæki. Þar að auki starfa tilfinningastuðningsdýr nú á lagalegu gráu svæði, þar sem þau skortir formlega viðurkenningu og tryggð réttindi sem aðstoðarhundar njóta, sem getur leitt til mismununar og takmarkaðs aðgangs. Að lokum stuðlar almennur skortur á vitund almennings að misskilningi og tilfellum þar sem aðgangur er hafnað, sem grafar undan reisn og sjálfstæði notenda aðstoðarhunda.

Til að láta framtíðarsýnina um aðgengilegt samfélag þar sem einstaklingar með fötlun geta tekið þátt á jafnréttisgrundvelli verða að veruleika verður Ísland að taka á þessum kerfisbundnu vandamálum. Þetta krefst samræmds átaks til að samræma lagalegan ramma, koma á skýrum og alhliða fjárhagslegum stuðningi, skilgreina stöðu og réttindi stuðningsdýra og efla verulega fræðslu almennings. Með þessum skrefum getur Ísland tryggt að aðstoðarhundar þjóni raunverulega sem hvati til sjálfstæðis og fullrar samfélagslegrar aðlögunar fyrir þá sem reiða sig á þá.