Ítarleg greining á spillingu á Íslandi og viðskipti við Evrópu og heiminn

1. Inngangur: Skilningur á spillingarskynjun (Inngangur: Understanding Corruption Perceptions)

Spilling, margþætt og útbreidd hnattræn áskorun, grafar undan mannréttindum, skekkir efnahagsþróun og eykur samfélagslegar kreppur, þar á meðal brýna þörfina á að takast á við loftslagsbreytingar.Að skilja birtingarmyndir og skynjun spillingar innan hins opinbera er mikilvægt fyrir árangursríka stjórnarhætti og traust almennings. Eitt helsta verkfærið til að meta spillingu í opinbera geiranum á heimsvísu er spillingarvísitala Transparency International (CPI). Vísitala vísitölunnar er samsett vísitala sem raðar 180 löndum og svæðum eftir því hversu mikil spilling er í opinbera geiranum hjá sérfræðingum og viðskiptafólki. Hún notar stranga aðferðafræði sem byggir á 13 óháðum gagnalindum og notar kvarða frá núlli (mjög spillt) til 100 (mjög hreint).Hærri einkunn á þessari vísitölu þýðir minni skynjað stig spillingar. Vísitalan sýnir stöðugt sterka fylgni milli lýðræðislegrar stjórnarhátta og minni skynjaðrar spillingar, þar sem fullbúin lýðræðisríki hafa að meðaltali 73 vísitöluvísitöluvísitölu (VNV), samanborið við 47 fyrir gallað lýðræðisríki og aðeins 33 fyrir ólýðræðisleg stjórnkerfi.Þetta undirstrikar grundvallarhlutverk öflugra lýðræðisstofnana í að berjast gegn spillingu á skilvirkan hátt.  

Sögulega séð hefur Ísland notið orðspors fyrir einstakt heiðarleika. Um miðjan fyrsta áratug 21. aldar var þjóðin stöðugt í hópi minnst spilltra landa í heiminum af Transparency International og náði efstu sætum í ýmsum samanburðarvísitölum um stjórnarhætti og þróun.Þessi hugmynd var djúpstæð í íslenska samfélaginu og margir borgarar töldu að spilling væri nánast engin.Þetta tímabil mikillar hreinlætisupplifunar reyndist þó vera viðkvæmt ástand, þar sem undirliggjandi veikleikar þess komu verulega í ljós í fjármálakreppunni árið 2008 og síðari uppljóstranum.Mikill munur á ímynd Íslands fyrir kreppuna og kerfisbundnum vandamálum sem komu í ljós í kjölfar hennar leiðir í ljós verulegan mun á skynjun. Þótt hátt vísitöluverð sé án efa jákvætt, þá tryggir það ekki í eðli sínu að spilling sé algjörlega fjarverandi. Slík há sæti geta óvart hulið dýpri, kerfisbundin vandamál, sérstaklega innan lítilla, samtengdra samfélaga þar sem óformleg net og viðskiptavinahyggja geta verið algeng en ekki strax sýnileg eða auðveldlega flokkuð með hefðbundnum spillingarmælikvörðum. Þessi mál eru oft óleyst þar til stór kreppa eða hneyksli neyðir þau fram í sviðsljósið og þjónar sem mikilvægur „vekjaraklukka“ fyrir þjóðina.Þetta undirstrikar að jafnvel leiðandi lönd verða að viðhalda stöðugri árvekni og styrkja spillingarvarnakerfi, þar sem skynjaður heiðarleiki getur verið viðkvæmt hugtak.  

2. Núverandi staða spillingar á Íslandi (Iceland’s Current Standing in Corruption)

Í spillingarvísitölunni árið 2024 fékk Ísland 77 af 100 og lenti þar með í 10. sæti af 180 löndum og svæðum á heimsvísu.Þessi einkunn er umtalsverð framför upp á +5 stig frá árinu 2023.Ísland er í 10. sæti með Ástralíu og Írlandi, sem bæði skoruðu einnig 77 stig.  

Í samanburði við Norðurlönd og aðrar þjóðir sem standa sig vel, heldur Ísland stöðugt sterkri stöðu. Sjöunda árið í röð er Danmörk efst í vísitölu neysluverðs með glæsilega einkunn upp á 90, en þar á eftir koma Finnland (88) og Singapúr (84).Noregur (81) og Svíþjóð (80) eru einnig ofar í listanum en Ísland.Þótt Ísland sé enn í efstu 10 sætunum er vert að taka fram að þetta er í fyrsta skipti síðan 2012 sem það hefur dottið út fyrir þrjú efstu sætin.Þetta bendir til þess að þótt Ísland haldi háu stöðu á heimsvísu í baráttunni gegn spillingu, gætu framfarir þess, miðað við næstu jafningja sína og eigin sögulega hámarksárangur, verið að upplifa tímabil tiltölulega stöðnunar eða standa frammi fyrir sérstökum áskorunum sem hafa ekki eins mikil áhrif á norrænu nágrannaríkin. Þessi athugun bendir til þess að það sé ekki nóg að vera einfaldlega „góður“; stöðugar umbætur og fyrirbyggjandi nálgun á sérstökum veikleikum eru nauðsynleg til að viðhalda eða efla leiðandi stöðu, sérstaklega innan mjög samkeppnishæfs jafningjahóps eins og Norðurlandanna. Lítilsháttar lækkun frá efsta þrepi gefur til kynna að undirliggjandi vandamál, jafnvel þótt þau leiði ekki til mikillar lækkunar í sæti, gætu verið að koma í veg fyrir að Ísland nái hæsta mögulega stigi skynjaðs heiðarleika.  

Eftirfarandi tafla gefur yfirlit yfir sögulegt yfirlit yfir vísitölu neysluverðs á Íslandi og röðun hennar, sem sýnir þróun hennar undanfarin ár og varpar ljósi á tímabilið í kringum fjármálakreppuna árið 2008.

Tafla: CPI-stig og röðun Íslands (2008-2024) (Tafla: Iceland’s CPI Score and Rank (2008-2024))

Ár	Vísitölu neysluverðs	Röðun (af 180)
2008	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)
2009	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)
2010	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)
2011	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)	Ekki við (Forsamanburðarhæf gögn)
2012	(Sambærileg gögn hefjast)	(Sambærileg gögn hefjast)
…	…	…
2023	72	19 ára
2024	77	10

Athugið: Sérstakar vísitölu neysluverðs fyrir árið 2012 eru ekki beint samanburðarhæfar vegna aðferðafræðilegra breytinga, þó að eigindlegar reikningar bendi til verulegrar lækkunar á skynjun almennings á spillingu eftir kreppuna 2008.Stigið 72 árið 2023 og sæti 19 eru ályktuð út frá gögnum frá 2024 sem benda til +5 stiga breytinga og fyrri sæti 19.  

3. Helstu orsakir og birtingarmyndir spillingar á Íslandi (Key Drivers and Manifestations of Corruption in Iceland)

3.1. Fjármálakreppan 2008 og eftirmálar hennar (The 2008 Financial Crisis and its Aftermath)

Fjármálakreppan á Íslandi árið 2008 er mikilvægur atburður sem breytti hugmyndum um spillingu innan þjóðarinnar verulega. Um miðjan fyrsta áratug 21. aldar gekk íslenska bankakerfið í gegnum tímabil hraðrar og árásargjarnrar vaxtar, þar sem eignir jukust upp í tífalt meira en landsframleiðsla landsins, mjög háð erlendum lántökum.Þessu tímabili, sem oft hefur verið kallað „Norræni tígurinn“, lauk skyndilega og hörmulega árið 2008.  

Lykilþáttur í þessu hruni var víðtæk afnám reglugerða hjá þremur stærstu bönkum Íslands árið 2001, sem veitti þeim fordæmalaust frelsi til alþjóðlegra fjárfestinga og lána og ýtti undir menningu áhættusamrar vaxtar.Þessari afreglun fylgdi útbreidd „tengd lánveiting“ og „sjálfsviðskipti“ þar sem lánum var óhóflega beint til fyrirtækja sem voru undir stjórn innherja, oft eigin stærstu hluthafa bankanna.Í sumum alvarlegum tilfellum voru allt að 75% af útlánum banka árið 2007 veitt einingum undir stjórn innri aðila.Varúðarreglur sem ætlaðar voru til að takmarka stórar áhættuskuldbindingar voru reglulega sniðgengnar, sem gerði það að verkum að veruleg og óupplýst samþjöppunaráhætta safnaðist upp.  

Rætur þessarar kerfisbundnu veikleika má rekja til einkavæðingar ríkisbanka seint á 20. öld. Þetta ferli, undir forystu bandalags Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, hvatti einkum til sölu til innri aðila tengdum þessum stjórnmálaflokkum frekar en í gegnum opin, samkeppnishæf uppboð með þátttöku erlendra aðila.Þetta skapaði djúpstætt net náinna tengsla milli stjórnmálamanna og viðskiptahópa, sem skapaði umhverfi sem var þroskað fyrir vinakapítalisma þar sem pólitísk áhrif voru auðveldlega nýtt í efnahagslegum ávinningi.Hver stjórnarflokkur tengdist náið tilteknum banka og hver banki tengdist aftur á móti hópi fyrirtækja sem naut þeirra mikilla vinsælda, þar sem stjórnmálamenn sátu oft í stjórnum þessara fjármála- og fyrirtækjaeininga.Þetta flókna net auðveldaði starfshætti eins og banka sem tóku lán hver frá öðrum til að kaupa eigin hlutabréf, blásaði upp eiginfjárgrunn sinn óeðlilega og gerði kleift að fá frekari lán til fyrirtækja sem stóðu sig best og ráða ættingja stjórnmálamanna.Eftirlitsyfirvöldin, sem lýst var sem frumstæð og undirmönnuð, stóðu frammi fyrir stöðugum pólitískum þrýstingi til að hunsa þessar miklu sjálfsviðskiptavenjur, aðallega vegna þess að allir stjórnmálaflokkar voru tengdir þessu kerfi.  

Reynsla Íslendinga af fjármálakreppunni árið 2008 undirstrikar verulega þversögn: þjóð sem almennt er talin „minnst spillt“varð fyrir hörmulegu fjárhagshruni sem átti rætur sínar að rekja til djúpstæðrar kerfisbundinnar spillingar. Þetta bendir til þess að í litlum, samheldnum samfélögum geti einmitt þeir þættir sem geta stuðlað að trausti og skilvirkni – svo sem náin tengsl og óformleg tengslanet – einnig orðið leiðir fyrir spillingu ef þeim er ekki haldið í skefjum. Takmarkað aðskilnaður milli stjórnmálalegs valds, viðskiptahagsmuna og eftirlitsstofnana í lítilli þjóð auðveldar vinahyggju og sjálfseignarsinni að dafna óuppgötvaðar eða óbreyttrar meðferðar þar til kreppa afhjúpar þau með valdi. Þetta gefur til kynna að fyrir lítil þjóðir sé aðal spillingaráhætta hugsanlega ekki opinber mútugreiðslur, heldur frekar lúmskari form af „mjúkri“ spillingu, þar á meðal viðskiptavinahyggja, frændhyggja og hagsmunaárekstrar, sem geta fest sig djúpt í samfélagsgerð og stjórnmálahagkerfi. Kreppan var skýr dæmi um þessa meðfæddu varnarleysi og sýndi fram á að hár vísitöluvísitala, þótt hann gefi til kynna ákveðna styrkleika, getur verið villandi ef hann nær ekki nægilega vel til þeirrar áhættu sem fylgir einbeittu valdi og óformlegum tengslanetum í litlu samfélagslegu samhengi.  

Ólíkt mörgum öðrum vestrænum löndum sem urðu fyrir barðinu á kreppunni árið 2008, fór Ísland tiltölulega sterka og sérstaka leið ábyrgðar, hóf sakamál og tryggði fangelsisdóma fyrir fjölmarga háttsetta bankamenn.Fyrrverandi forstjórar allra þriggja stærstu bankanna á Íslandi – Landsbanka, Glitnis og Kaupþings – hlutu fangelsisdóma fyrir þátttöku sína í markaðsmisnotkun og fjársvikum sem leiddu til hrunsins.Til dæmis hlaut Hreiðar Már Sigurðsson, fyrrverandi forstjóri Kaupþings, sjö ára dóm fyrir markaðsmisnotkun, trúnaðarbrot og innherjasvik.Alls voru níu starfsmenn Kaupþings sakfelldir fyrir fjársvik og markaðsmisnotkun.Þar að auki var fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, sakfelldur fyrir að vanrækja stjórnarskrárbundna skyldu sína til að halda ráðherrafundi til að undirbúa yfirvofandi kreppu.Þetta gerði hann að eina þjóðhöfðingjanum í heiminum sem var sakfelldur í kjölfar fjármálakreppunnar árið 2008, þótt hann hafi verið sýknaður af alvarlegri ákæruliðum og að lokum ekki dæmdur í fangelsi.Þessi refsiverða aðferð, þótt hún sé háð innri umræðu um sanngirni hennar., stendur í skörpum mótsögn við skynjaðan skort á ábyrgð í mörgum öðrum þjóðum sem hafa orðið fyrir áhrifum af kreppunni. Þessi einstöku viðbrögð má túlka sem meðvitaða viðleitni til að endurheimta traust almennings og gefa til kynna sterka skuldbindingu við réttarríkið, sem hugsanlega stuðlar að efnahagsbata Íslands og viðvarandi tiltölulega hárri vísitölu neysluverðs. Þetta bendir til þess að afgerandi aðgerðir gegn spillingu á háu stigi, jafnvel þótt þær séu umdeildar, geti verið mikilvægur þáttur í að endurbyggja stofnanalegt heilindi og traust almennings eftir alvarlegt kerfisbilun. Þetta undirstrikar einnig hugsanlegan styrk innan laga- og stjórnmálakerfis Íslands, sem sýnir fram á getu til ábyrgðar sem margar stærri þjóðir áttu erfitt með að ná. Kreppan hafði djúpstæð áhrif á almenningsálit, olli því að pólitískur stuðningur hrapaði og gerði opinbert mat á spillingu að mikilvægasta ákvarðanatöku þess stuðnings.Þetta var „augnablik“ fyrir marga Íslendinga og neyddi til uppgjörs við spillingarvandamál landsins.  

3.2. Helstu spillingarmál (Major Corruption Scandals)

Auk þeirra kerfisbundnu vandamála sem fjármálakreppan árið 2008 afhjúpaði hefur Ísland staðið frammi fyrir nokkrum áberandi spillingarhneykslismálum sem hafa mótað enn frekar almenna skynjun og dregið fram viðvarandi veikleika.

Panama-skjölin og ábyrgð stjórnmálamanna (The Panama Papers and Political Accountability)

Birting Panama-skjalanna í apríl 2016 olli miklu uppnámi í stjórnmálum á Íslandi. Þessi lekuðu skjöl leiddu í ljós að þáverandi forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, ásamt fjármálaráðherra sínum, Bjarna Benediktssyni, og innanríkisráðherra, Ólöfu Nordal, höfðu óupplýst skattasamkomulag erlendis.Þátttaka Gunnlaugssonar forsætisráðherra var sérstaklega skoðuð, þar sem í ljós kom að hann hafði ekki upplýst um 50% eignarhlut sinn í Wintris Inc. árið 2009.Þetta fyrirtæki átti milljónir dollara í skuldabréfum frá sömu íslensku bönkum og höfðu hrunið árið 2008, sem skapaði greinilega hagsmunaárekstra miðað við síðari þátttöku hans í samningaviðræðum við kröfuhafa bankanna.Sjónvarpsviðtal hans, þar sem hann átti greinilega erfitt með að svara spurningum um þessar eignarhlutir aflandsfélaga, vakti mikla alþjóðlega athygli og varð táknmynd hneykslismálsins.Viðbrögð almennings á Íslandi voru skjót og hörð. Þúsundir Íslendinga fóru út á götur Reykjavíkur og kröfðust afsagnar hans.Undir miklum þrýstingi frá almenningi sagði Gunnlaugsson forsætisráðherra af sér, sem markaði mikilvægt dæmi um pólitíska ábyrgð sem beinlínis var sprottin af reiði almennings.  

Panamaskjölin og Samherjamálið sem fylgdi í kjölfarið sýna fram á mikilvæga breytingu á því hvernig spilling er dregin fram í dagsljósið. Ólíkt fjármálakreppunni árið 2008, sem var kerfisbundið efnahagshrun, voru þessi síðari hneykslismál fyrst og fremst afhjúpuð með miklum gagnaleka og hugrökkum aðgerðum uppljóstrara. Hörð viðbrögð almennings við þessum uppljóstrunum, sérstaklega útbreidd mótmæli sem leiddu beint til afsagnar forsætisráðherra, sýna greinilega aukna vitund almennings og verulega minnkað umburðarlyndi gagnvart spillingu á Íslandi. Þetta bendir til þess að þótt hefðbundnar stofnanalegar eftirlitskerfi geti haft meðfædda veikleika, þá eru utanaðkomandi öfl eins og alþjóðleg rannsóknarblaðamennska og uppljóstranir að verða sífellt mikilvægari við að afhjúpa ólöglega starfsemi, sérstaklega í löndum þar sem spilling getur verið flóknari, falið í sér eignarhluti erlendis eða erlendar mútur. Þetta undirstrikar einnig vaxandi mikilvægi þess að vernda uppljóstrara og viðhalda frelsi fjölmiðla sem nauðsynlegum þáttum í heilbrigðu vistkerfi gegn spillingu.

Samherjamálið (Fishrot Files): Mútur fyrirtækja, alþjóðleg vídd og áskoranir fyrir fjölmiðlafrelsi (The Samherja (Fishrot Files) case: corporate bribery, international dimensions, and challenges to press freedom)

Samherjamálið, sem kom upp síðla árs 2019, hefur verið lýst sem stærsta mútumáli Íslandssögunnar, þar sem það nær yfir fyrirtækjamisferli, pólitíska spillingu og mikilvægar alþjóðlegar hliðar.Ásakanirnar snúast um Samherja, þekkt íslenskt sjávarútvegsfyrirtæki, sem er sakað um að hafa kerfisbundið mútað ráðherrum og embættismönnum í Namibíu og Angóla. Tilgangur þessara mútugreiðslna var að tryggja sér forgangsrétt að verðmætum fiskveiðikvóta, þar sem greiðslur eru sagðar hafa verið fengnar í gegnum skelfélög og milliliði.  

Hneykslið komst upp fyrir tilstilli uppljóstrara, Jóhannesar Stefánssonar, fyrrverandi framkvæmdastjóra Samherja, sem afhenti WikiLeaks og ýmsum fjölmiðlum á Íslandi og í Namibíu fjölda innri skjala, tölvupósta, samninga og bankaupplýsinga – kallaðra „Fishrot-skránna“.Viðbrögð Samherja við þessum uppljóstrunum voru að neita allri sök og hefja árásargjarna herferð til að rægja bæði uppljóstrarann ​​og rannsóknarblaðamennina sem fjalla um málið.Þessi herferð fól í sér aðferðir eins og að fylgjast með persónulegum fjármálum, skipulagningu áreitni á netinu og jafnvel tilraunir til að hafa áhrif á formannskjör innan Blaðamannafélagsins.Það er ógnvekjandi að lögreglan á Norðurlandi hóf rannsókn á nokkrum blaðamönnum sem unnu að Fishrot-sögunni og kallaði þá til formlegrar yfirheyrslu. Gagnrýnendur, þar á meðal Blaðamannafélag Íslands og alþjóðleg eftirlitsaðilar, fordæmdu þessa aðgerð víða, sem hótunaraðferð sem ætlað er að grafa undan fjölmiðlafrelsi.Málið leiddi einnig í ljós hugsanlega hagsmunaárekstra, þar sem þáverandi sjávarútvegsráðherra hafði áður gegnt stöðu stjórnarformanns Samherja og haldið nánu sambandi við forstjóra þess.Rannsóknir á Samherjamálinu standa yfir á Íslandi, í Namibíu (þar sem nokkrir einstaklingar hafa verið handteknir) og í Noregi (vegna meints peningaþvættis í gegnum norska banka).  

Málið Samherja, þar sem íslenskt fyrirtæki mútaði erlendum embættismönnum, er í samræmi við víðtækari þróun sem Transparency International hefur bent á: lönd með hátt stig, þótt þau séu talin hrein innanlands, eru ekki ónæm fyrir spillingu, sérstaklega í gegnum „útflutning á spillingu“ í gegnum erlend mútugreiðslur og peningaþvætti.Þetta fyrirbæri sést einnig í öðrum efstu löndum eins og Danmörku, Finnlandi, Svíþjóð og Sviss, þar sem fyrirtæki hafa verið tengd við alþjóðleg mútuþægindi.Þetta leiðir í ljós mikilvæga takmörkun hefðbundinnar vísitölu neysluverðs, sem fyrst og fremst mælir  

spilling í opinbera geiranum innan lands . Þetta undirstrikar að þjóð getur virst „hrein“ innvortis á meðan einkageirinn eða einstaklingar stunda spillingu á alþjóðavettvangi. Þetta krefst víðtækari sjónarhorns á spillingarbaráttu, sem nær lengra en innri stjórnarhætti og nær einnig til reglugerða um hegðun fyrirtækja erlendis og styrkingar alþjóðlegra ramma gegn peningaþvætti. Reynsla Íslands af Samherja-hneykslinu er öflugt dæmi um þetta alþjóðlega fyrirbæri og undirstrikar að heiðarleiki innanlands tryggir ekki friðhelgi gegn þátttöku í víðtækari alþjóðlegum spillingarnetum.

3.3. Uppbyggingarlegir veikleikar: Smátt samfélag og vildarvinakerfi (Structural Vulnerabilities: Small Society and Clientelism)

Þrátt fyrir hátt hlutfall á heimsvísu í spillingarvísitölum, þá býr einstök samfélagsgerð Íslendinga yfir meðfæddum veikleikum sem stuðla að skynjun og tilfellum spillingar. Lítill íbúafjöldi þjóðarinnar, um það bil 320.000 manns,, stuðlar að samheldnu samfélagi þar sem stjórnmála- og viðskiptaelítan eru oft djúpt tengd. Þetta skapar umhverfi þar sem tiltölulega fáir einstaklingar geta haft veruleg áhrif, en fáir öflugir hópar ráða ríkjum í lykilgeirum hagkerfisins.Þessi þéttbýla uppbygging hefur sögulega auðveldað „vinakapítalisma“ þar sem pólitísk áhrif eru auðveldlega skipt út fyrir efnahagslegan ávinning, þróun sem magnaðist í kjölfar afnáms reglugerða.  

Sögulega séð hefur stjórnun sveitarfélaga á Íslandi einkennst af viðskiptavinahyggju, kerfi sem felur í sér úthlutun efnislegra umbóta, svo sem atvinnu, opinberrar þjónustu, leyfa og samninga, til pólitískra stuðningsmanna.Þó að þessi „gamaldags viðskiptavinahyggja“ hafi að sögn veikst á landsvísu frá sjöunda áratugnum vegna þátta eins og minni þátttöku ríkisins í efnahagsmálum og aukinnar fagmennsku í opinbera geiranum, virðist hún haldast sterkar á staðnum.Þetta á sérstaklega við í smærri sveitarfélögum, sem oft skortir getu til að veita faglega velferðarþjónustu og öflugt eftirlit fjölmiðla á staðnum.  

Mikilvægur þáttur í skynjaðri spillingu á staðnum er náið samband milli sveitarfélaga og öflugra viðskiptahagsmunaaðila. Þessi tengsl, sem birtast oft í „vaxtarnetum“ – skilgreind sem stjórnmálaelítur sem tengist náið áhrifamiklum verktaka – eru talin leiða til fordóma við ákvarðanatöku.Rannsóknir benda til þess að sveitarfélög undir forystu „sterkra pólitískra bæjarstjóra“, sem gegna bæði hlutverki áhrifaríkra leiðtoga meirihlutans í bæjarstjórninni og ráðinna forstjóra bæjarstjórnarinnar, séu líklegri til að tengjast skynjun spillingar, jafnvel þegar aðrir þættir eru teknir með í reikninginn.Þetta bendir til þess að valdaþjöppun í slíkum hlutverkum geti skapað freistingarkerfi þar sem hefðbundnar varnir gegn spillingu gætu verið síður árangursríkar.  

Áhyggjur af frændhyggju, þar sem óhæft fólk er skipað í opinber embætti, eru einnig enn til staðar.Fyrir fjármálakreppuna árið 2008 var algengt að stjórnmálamenn þegðu umtalsverðar fjárhæðir frá bönkum og fyrirtækjum og skortur á upplýsingaskyldu gerði það erfitt að sanna bein tengsl milli þessara framlaga og pólitískra greiða.Þessi framkvæmd ýtti undir „óæskilegt samband“ milli stjórnmálamanna og öflugra efnahagsaðila.Þó að almenn hegningarlög á Íslandi geri mútugreiðslur, misnotkun embættis og svik refsiverðaAð sanna ólöglegan eða spillingarásetning í slíkum málum getur verið erfitt samkvæmt íslenskum lögum.  

Viðvarandi áskorun „mjúkrar spillingar“ í litlum samfélögum eins og Íslandi er augljós. Þrátt fyrir háa stöðu Íslands í vísitölu neysluverðs eru viðvarandi vandamál eins og viðskiptavinahyggja, frændhyggja og hagsmunaárekstrar, sérstaklega á sveitarstjórnarstigi, undirstrikuð. Þessir starfshættir falla oft undir grátt svæði þar sem erfitt er að sanna þá sem ólöglega athöfn samkvæmt hegningarlögum, en þeir grafa verulega undan trausti almennings og skynjun á heiðarleika. „Vaxtarnet“ og áhrif sterkra pólitískra borgarstjóra eru skýr dæmi um hvernig óformleg valdakerfi geta auðveldað hlutdræga ákvarðanatöku og grafið undan sanngjörnum samkeppnisrétti. Þetta bendir til þess að viðleitni gegn spillingu í litlum samfélögum með mikið traust eins og Íslandi verði að ná lengra en hefðbundin lagaleg rammaverk sem beinast fyrst og fremst að opinberum mútum. Þörf er á að einbeita sér að því að styrkja siðferðislegar leiðbeiningar, auka gagnsæi í opinberum stöðuveitingum og innkaupaferlum, innleiða sterkar reglur um hagsmunaárekstra og efla raunverulegt óháð eftirlit, sérstaklega á sveitarstjórnarstigi. Grundvallaráskorunin felst í því að greina fínu línuna milli lögmætra náinna tengsla, sem eru eðlileg í litlu samfélagi, og ólöglegrar vináttu, sem getur verið djúpt rótgróið og erfitt að losna við.

4. Rammi gegn spillingu og áskoranir á Íslandi (Anti-Corruption Framework and Challenges in Iceland)

Ísland býr yfir traustu lagalegu og stofnanalegu umgjörð sem er hönnuð til að berjast gegn spillingu, studd af sterkum réttarríki og almennt litlu samfélagslegu umburðarlyndi gagnvart spillingu.Almenn hegningarlög landsins frá 1940 gera ýmsar spillingarbrot refsiverðar, þar á meðal að gefa og taka við mútum, misnota embætti, eiga viðskipti með áhrif og fjársvik. Þessi löggjöf útvíkkar refsiábyrgð bæði einstaklinga og fyrirtækja og bannar sérstaklega mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna.Til viðbótar þessum kjarnaákvæðum eru sérstök lög eins og lög um vernd uppljóstrara og siðareglur fyrir starfsmenn stjórnvalda.Ísland hefur einnig sýnt fram á skuldbindingu sína við alþjóðlegar reglur gegn spillingu með því að fullgilda lykilsamninga, þar á meðal samning Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu (2011) og samning OECD um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum (1998). Þar að auki er landið lengi meðlimur í fjármálaaðgerðahópnum (FATF).  

Stofnanalega er dómskerfið á Íslandi að mestu leyti talið sjálfstætt og hætta á spillingu er mjög lítil.Lögreglan er talin mjög áreiðanleg í að vernda fyrirtæki gegn glæpum og stjórnvöld hafa komið á fót aðferðum til að rannsaka og refsa tilvikum misnotkunar og spillingar.Þjónustugeirinn í opinberri þjónustu er almennt gegnsær og tilkynnt er um lágt hlutfall mútugreiðslna.  

Þrátt fyrir þessa styrkleika stendur íslenska spillingarvarnakerfið frammi fyrir stofnanalegum veikleikum og viðvarandi áskorunum. Þótt réttarríkið sé sterkt hefur beiting þess leitt í ljós veikleika.Áhyggjur eru enn til staðar varðandi frændhyggju, þar sem einstaklingar sem taldir eru óhæfir eru skipaðir í opinber embætti.Óskilvirk skrifræði ríkisins er einnig nefnd sem hindrun fyrir viðskiptum.Sumir áhorfendur hafa bent á möguleika á hlutdrægni innan dómstólanna, þar sem margir dómarar stunduðu nám við sama lagadeild.  

Alþjóðastofnanir hafa bent á að það sé mikið áhyggjuefni að Ísland hafi ekki náð að framfylgja reglum sínum í baráttunni gegn spillingu. Í skýrslu OECD frá árinu 2019 um vinnuhópinn um mútugreiðslur var íslenska ríkisstjórnin gagnrýnd harðlega fyrir „lélega frammistöðu“ og „augljósan áhugaleysi“ á þessu sviði, sérstaklega hvað varðar framfylgd laga gegn erlendum mútum.Þetta stendur í mótsögn við Noreg og Sviss, sem eru hæst meðal landa sem mæla vísitölu neysluverðs hvað varðar eftirlit með mútugreiðslum erlendis frá, en Ísland, ásamt Finnlandi, Danmörku og Singapúr, lendir í lægsta flokknum.Samherjamálið sýnir glöggt þetta bil á milli traustra lagaákvæða og raunverulegrar framfylgdar, sérstaklega þegar öflugir fyrirtækjahagsmunir eiga í hlut.Árásargjarnar herferðir gegn rannsóknarblaðamönnum og lögreglurannsóknir á umfjöllun þeirra um Samherja-hneykslið undirstrika enn frekar áskoranir sem standa vörð um fjölmiðlafrelsi.Slíkar aðgerðir grafa undan viðleitni til að berjast gegn spillingu með því að kæfa mikilvægt hlutverk frjálsra fjölmiðla sem eftirlitsaðila almennings.  

Sterkt lagalegt umgjörð er nauðsynlegt en ófullnægjandi skilyrði fyrir árangursríkri baráttu gegn spillingu. Hin raunverulega áskorun felst í samræmdri og óhlutdrægri framfylgd, sérstaklega gegn öflugum aðilum og í flóknum fjölþjóðlegum málum. Þetta „framfylgdarbil“ bendir til þess að pólitískur vilji, nægilegt fjármagn fyrir rannsóknarstofnanir og öflug vernd fyrir uppljóstrara og blaðamenn séu jafn mikilvæg og lögin sjálf. Án þessara þátta getur jafnvel vel hannað lagalegt umgjörð grafið undan og leyft spillingu að halda áfram þrátt fyrir formleg bönn.

5. Samanburðargreining: Ísland í evrópsku og alþjóðlegu samhengi (Comparative Analysis: Iceland in European and Global Context)

5.1. Alþjóðlegar spillingarþróanir (Global Trends in Corruption)

Á heimsvísu er spillingarumhverfið enn krefjandi. Meira en tveir þriðju hlutar af þeim 180 löndum og svæðum sem vísitala neysluverðs metur eru undir miðgildinu 50, sem bendir til útbreiddrar spillingar í opinbera geiranum.Þetta útbreidda vandamál hefur áhrif á milljarða manna um allan heim, leiðir til hörmulegra afleiðinga fyrir mannslíf, grafar undan grundvallarmannréttindum og versnar alvarlegar hnattrænar kreppur.Sérstaklega áberandi dæmi er sú mikla hindrun sem spilling skapar fyrir árangursríkar aðgerðir í loftslagsmálum. Hún leiðir mikilvægan fjármuni til spillingar og rýrir traust almennings á loftslagsverkefnum, sem undirstrikar mikilvægi þess að samþætta öflugar aðgerðir gegn spillingu í allar loftslagsaðgerðir til að vernda fjármagn og auka áhrif mótvægis- og aðlögunaraðgerða.  

Samræmt mynstur sem sést í vísitölu neysluverðs er sterk öfug fylgni milli lýðræðislegrar heilsu og skynjaðrar spillingar. Fullkomin lýðræðisríki sýna marktækt lægri meðaleinkunn neysluverðs neysluverðs, 73, en gallað lýðræðisríki fá að meðaltali 47 og ólýðræðisleg stjórnkerfi fá aðeins 33.Þetta styrkir skilninginn á því að sterkar lýðræðisstofnanir eru grundvallaratriði til að skapa umhverfi þar sem spilling er minni. Alþjóðlega myndin er breytileg; frá árinu 2012 hafa 32 lönd sýnt verulegan árangur í vísitölu neysluverðs, sem bendir til minnkunar á skynjaðri spillingu. Aftur á móti hafa 47 lönd upplifað verulega lækkun á sama tímabili, þar á meðal nokkur lýðræðisríki með háa einkunn eins og Bandaríkin (65) og Nýja-Sjáland (83), sem og einræðisríki eins og Rússland (22).Þessi kraftmikill kraftur undirstrikar að ekkert land er ónæmt fyrir breytingum á skynjun spillingar, sem krefst stöðugrar árvekni og aðlögunar aðferða gegn spillingu.  

Útbreidd eðli spillingar sem alþjóðlegs vandamáls, sem hefur áhrif á milljarða manna og grafar undan mannréttindum og viðleitni til að takast á við hnattrænar áskoranir eins og loftslagsbreytingar, setur hana í sessi sem grundvallar kerfisbundna hindrun fyrir framförum. Þessi víðtækari skilningur lyftir spillingu úr staðbundnu vandamáli í að vera mikilvæg hindrun fyrir samfélagslega velferð og stöðugleika í heiminum. Fyrir Ísland, þótt beint framlag landsins til hnattrænna loftslagsbreytinga sé kannski lítið, verður hlutverk þess í baráttunni gegn alþjóðlegri spillingu – sérstaklega í gegnum hegðun fyrirtækja sinna erlendis – siðferðileg og stefnumótandi skylda. Þetta samræmir innlenda viðleitni landsins gegn spillingu við víðtækari alþjóðleg verkefni sem miða að því að vernda alþjóðleg almannagæði og mannréttindi, og skilgreinir spillingarbaráttu sem óaðskiljanlegan þátt í sjálfbærri þróun og stöðugleika í heiminum.

5.2. Landslag Vestur-Evrópu og ESB (Landslag Vestur-Evrópu og ESB)

Þrátt fyrir almennt háa einkunn hefur þróunin verið áhyggjuefni í Vestur-Evrópu og Evrópusambandinu. Meðaltal vísitölu neysluverðs á svæðinu hefur lækkað annað árið í röð og er nú komið í 64 af 100.Þetta bendir til áhyggjuefna um minnkandi seiglu gegn spillingu á verulegum hluta álfunnar.  

Eftirfarandi tafla veitir samanburðaryfirlit yfir einkunnir og sæti vísitölu neysluverðs fyrir valin Evrópulönd árið 2024 og veitir beinan viðmiðunarpunkt fyrir frammistöðu Íslands í svæðisbundnu samhengi.

Tafla: CPI-stig og röðun valinna Evrópulanda (2024) (Tafla: CPI Scores and Ranks for Selected European Countries (2024))

Land	Vísitölu neysluverðs (2024)	Staða (2024)
Danmörk	90	1
Finnland	88	2
Noregur	81	5
Svíþjóð	80	8
Holland	78	9
Ísland	77	10
Írland	77	10
Þýskaland	75	15
Bretland	71	20
Frakkland	67	25 ára
Bandaríkin	65	28 ára
Spánn	56	46
Ítalía	54	52
Grikkland	49	59
Rúmenía	46	65
Búlgaría	43	76
Ungverjaland	41	82

Þessi tafla sýnir að þótt Ísland fái 77 stig sé í efsta sæti yfir Vestur-Evrópuþjóðir, þá er það enn undir þeim allra bestu á Norðurlöndum. Löndin með hæstu stigin á svæðinu eru Danmörk (90), Finnland (88) og Lúxemborg (81).Rúmenía (46), Búlgaría (43) og Ungverjaland (41) fá hins vegar lægstu einkunnirnar innan ESB.Ungverjaland hefur sérstaklega verið skilgreint sem spilltasta land ESB þrjú ár í röð og hefur orðið fyrir mestri lækkun á stigum (14 stiga lækkun frá árinu 2014).Í heildina benda niðurstöður vísitölu neysluverðs árið 2024 til þess að seigla gegn spillingu hafi minnkað í 16 af 27 ESB-ríkjum samanborið við árið 2023.  

Mikilvægur þáttur spillingar í þjóðum með hátt stig, oft kallaður „vandræði á toppnum“, felst í peningaþvætti og útflutningi spillingar. Jafnvel lönd eins og Danmörk, Finnland, Svíþjóð, Noregur, Nýja-Sjáland, Singapúr og Sviss, sem eru stöðugt ofarlega á vísitölu neysluverðs, eru ekki alveg spillingarlaus.Margar af þessum þjóðum sem standa sig vel eru, þversagnakennt, aðal skotmörk spilltra aðila sem reyna að þvætta og vernda ólöglegan auð.Dæmi um slíkt eru peningaþvættishneykslið Danske Bank í Danmörku og mikilvægur þáttur svissneskra banka í alþjóðlegum peningaþvættisverkefnum.Þar að auki eru þessi auðugu þjóðir oft heimili stórra alþjóðlegra fyrirtækja sem stunda umfangsmikil alþjóðaviðskipti. Hins vegar vanrækir áhyggjuefni fjöldi þessara landa að rannsaka og refsa fyrirtækjum sínum nægilega vel þegar þau eru sökuð um að greiða mútur erlendis.Til dæmis eru Finnland, Danmörk og Singapúr flokkuð í lægsta þrepið hvað varðar framfylgd gegn erlendum mútum, en Svíþjóð og Nýja-Sjáland sýna aðeins miðlungs eða takmarkaða framfylgd.Meðal sérstakra tilfella þar sem erlend mútugreiðslur hafa átt sér stað hjá fyrirtækjum frá löndum með hátt stig eru sænska fyrirtækið Telia í Úsbekistan, finnska fyrirtækið Patria í Slóveníu og Króatíu og svissneska fyrirtækið Addax Petroleum í Nígeríu.Slíkar aðferðir hindra ekki aðeins þróun í viðtökulöndunum heldur raska einnig jöfnum samkeppnisskilyrðum í alþjóðaviðskiptum.  

Vísitala neysluverðs mælir fyrst og fremst skynjaða spillingu innan hins opinbera geirans .Hins vegar tengir fyrirbærið „Vandræði á toppnum“ skýrt lönd með hátt stig við peningaþvætti og útflutning spillingar.Ísland, sem þjóð með hátt stig, er beint tengt þessu í gegnum Samherja-málið, þar sem íslenskt fyrirtæki stundaði mútugreiðslur til útlanda.Þetta undirstrikar að innlend heiðarleiki þjóðar, eins og endurspeglast í vísitölu neysluverðs hennar, tryggir ekki friðhelgi gegn þátttöku í alþjóðlegum spillingarnetum. Lönd með háa einkunn geta verið „hrein“ innbyrðis en samtímis verið auðveldari eða upphafsmenn spillingar á alþjóðavettvangi. Þetta krefst grundvallarbreytingar á stefnu gegn spillingu til að fela í sér öfluga alþjóðlega baráttu gegn glæpum, strangar aðgerðir gegn peningaþvætti og stranga framfylgd erlendra mútulaga, þar sem viðurkennt er að spilling innanlands og á alþjóðavettvangi er djúpt fléttuð. Fyrir Ísland þýðir þetta að há vísitala neysluverðs ætti ekki að leiða til sinnuleysis; í staðinn verður það að taka virkan á hlutverki sínu innan alþjóðlega fjármálakerfisins og hegðun fyrirtækja sinna erlendis.  

Þættir sem stuðla að versnandi spillingu sem sést hefur um alla Vestur-Evrópu eru meðal annars veikt eftirlit og jafnvægi sem grafar undan viðleitni til að berjast gegn spillingu.Stjórnvöld í svæðinu hafa sést grafa undan eða pólitísera kerfi gegn spillingu og leyfa rof á réttarríkinu.Dæmi eru meðal annars fyrirtækjahópar sem hafa áhrif á loftslagslöggjöf í Frakklandi, veiking eftirlits með spillingu í Slóvakíu og afglæpavæðing embættismanna á Ítalíu.Þar að auki hafa háttsettir embættismenn á Möltu og í Króatíu verið sakaðir um að misnota vald sitt til að koma einkahagsmunum til góða, með skaðlegum áhrifum á lýðheilsu og úthlutun heilbrigðisfjár.  

5.3. Lærdómar og áhrif fyrir Ísland (Lessons and Implications for Iceland)

Reynsla Íslands af spillingu, bæði innanlands og vegna aðgerða aðila erlendis, sýnir flókna mynd sem bæði er í samræmi við og frábrugðin víðtækari alþjóðlegum og evrópskum þróun.

Samræmi: Ferðalag Íslands, sérstaklega í kjölfar fjármálakreppunnar árið 2008 og Samherjamálsins í kjölfarið, er í samræmi við alþjóðlega skilning á því að jafnvel lönd sem talin eru mjög hrein geta hýst umtalsverða spillingu, sérstaklega innan fjármálageirans og í gegnum áhrif fyrirtækja.Þátttaka íslenskra fyrirtækja í „útflutningi á spillingu“, eins og Samherja-hneykslið sýndi fram á, endurspeglar fyrirbærið „Vandræði á toppnum“ sem sést hefur í öðrum Norðurlöndunum og þjóðum með hátt stigaskor.Þetta bendir til þess að áskoranir eins og alþjóðleg spilling og ólöglegir fjárstreymi takmarkast ekki við lönd með lægri einkunn heldur séu sameiginleg áhyggjuefni efnahagslega þróaðra ríkja.  

Ólíkt: Mikilvægur ósamræmi er í viðbrögðum Íslands við kreppunni árið 2008. Ólíkt mörgum öðrum vestrænum löndum beitti Ísland tiltölulega árásargjarnri nálgun við að ákæra háttsetta fjármálaglæpamenn og tryggði fangelsisdóma fyrir fjölmarga bankamenn og jafnvel fyrrverandi forsætisráðherra landsins.Þessi tiltölulega sterka leit að ábyrgð, þótt hún sé umrædd innanlands, sker sig úr í ljósi þess að slíkar sannfæringar voru sjaldgæfari í öðrum þjóðum sem orðið hafa fyrir áhrifum. Þetta bendir til hugsanlega sterkari pólitísks vilja eða almennrar kröfu um réttlæti á Íslandi. Ennfremur er útbreiddur eðli viðskiptavinahyggju og flókið net náinna tengsla milli stjórnmála og viðskipta á Íslandi mikilvægur.Þótt þetta sé ekki einstakt á heimsvísu, virðast það vera sérstaklega veruleg varnarleysi í uppbyggingu landsins miðað við smæð þess. Þetta greinir það nokkuð frá stærri og skriffinnskari Evrópuríkjum þar sem slík óformleg net gætu starfað öðruvísi. Að lokum, sterk viðbrögð almennings við stórum hneykslismálum eins og Panama-skjölunumog Samherjamálið, þar á meðal víðtæk mótmæli og kröfur um afsögn, bendir til virks borgaralegs samfélags og lítils umburðarlyndis almennings gagnvart meintri spillingu. Þessi þátttaka almennings getur þjónað sem öflug og árangursrík stöðvun á ólöglegri starfsemi, sem er ekki alltaf eins áberandi í öðrum samhengi.  

Endurtekin eðli verulegra hneykslismála á Íslandi, þrátt fyrir háa stöðu í vísitölu neysluverðs og kröfur almennings um ábyrgð, undirstrikar þversögn: mjög virkur almenningur sem krefst ábyrgðar, en kerfið virðist samt sem áður leiða til endurtekinna tilfella af verulegri spillingu. Þetta bendir til þess að þótt þrýstingur almennings sé mikilvægur afl, þá getur hann einn og sér ekki að fullu rifið niður djúpstæð óformleg net og uppbyggingu veikleika. Sjálfbærar umbætur gegn spillingu krefjast fyrirbyggjandi, kerfisbundinna breytinga sem taka á rótgrónum viðskiptavinahyggju og hagsmunaárekstrum, frekar en aðeins að bregðast við hneykslismálum þegar þau koma upp. Þetta kallar á dýpri og samfelldari þátttöku í undirliggjandi samfélagslegum og stofnanalegum þáttum sem gera spillingu kleift að haldast við, jafnvel í landi með sterkar lýðræðishefðir og almennt lítið umburðarlyndi fyrir ólöglegri hegðun.

6. Niðurstaða og samskipti (Niðurstaða og tilmæli)

Ísland heldur áfram að vera á hrósverðri stöðu í alþjóðlegum spillingarvörnum, með 77 stig í neysluverðsvísitölu árið 2024 og 10 í sæti, sem endurspeglar almennt lága skoðun á spillingu í opinbera geiranum. Hins vegar hefur þessi jákvæða skoðun verið djúpt véfengd og endurmetin af röð mikilvægra atburða, einkum fjármálakreppunnar árið 2008, Panama-skjölunum og Samherja-hneykslinu. Þessir tímamótatímar leiddu í ljós djúpstæð vandamál innan íslenska kerfisins, þar á meðal útbreiddan vinakapítalisma, óheft tengd lánveitingakerfi, flókin flækjur milli stjórnmála og viðskipta og áhyggjuefni „útflutnings á spillingu“ í gegnum aðgerðir íslenskra fyrirtækja erlendis. Þessi veikleiki er aukinn af einstakri litlu, samtengdu samfélagsgerð Íslands, þar sem náin tengsl geta óvart auðveldað ólöglega starfsemi.

Þótt viðbrögð Íslands við fjármálakreppunni árið 2008, sérstaklega tiltölulega öflug viðleitni til að sækja til saka vegna fjármálaglæpa á háu stigi, séu áberandi á heimsvísu, þá standa enn frammi fyrir verulegum áskorunum. Þar á meðal er lagaleg skortur gegn erlendum mútum, viðvarandi ógnir við fjölmiðlafrelsi og viðvarandi tilvist „mjúkrar spillingar“ eins og frændsystkina og viðskiptavina, sérstaklega á sveitarstjórnarstigi. Ísland á í samanburði við aðrar þjóðir sem standa sig vel hvað varðar peningaþvætti og útflutning spillingar, en sýnir einnig fram á sérstaka getu til að sýna ábyrgð sem almenningur berst fyrir. Sú lækkun sem sést hefur á seiglu gegn spillingu í Vestur-Evrópu undirstrikar brýna þörf fyrir stöðuga árvekni og fyrirbyggjandi aðgerðir, jafnvel í þjóðum sem sögulega hafa verið taldar mjög gagnsæjar.

Til þess að Ísland geti styrkt stöðu sína í baráttunni gegn spillingu og farið fram úr núverandi stöðu sinni sem „há en viðkvæm þjóð“ verður það að færa sig frá því að vera aðallega viðbragðssinni yfir í að vera fyrirbyggjandi og kerfisbundnar umbótaáætlun. Þetta felur ekki aðeins í sér að refsa fyrir misgjörðir eftir að þær eiga sér stað, heldur einnig að endurskipuleggja stofnanir í grundvallaratriðum, styrkja fyrirbyggjandi aðferðir og hlúa að menningu heiðarleika sem sér fyrir og dregur úr spillingarhættu áður en hún stigmagnast í stór hneykslismál. Þetta krefst viðvarandi pólitískrar skuldbindingar og fjárfestingar í öflugum eftirlitsstofnunum, frekar en að bregðast við reiði almennings í tímabundnum tilvikum.

Byggt á greiningunni eru eftirfarandi tillögur settar fram til að efla baráttuna gegn spillingu á Íslandi:

• Auka gagnsæi og upplýsingagjöf: Innleiða strangari reglur um upplýsingagjöf um stjórnmálaframlög og fjárhagslega hagsmuni opinberra starfsmanna og nánustu fjölskyldna þeirra. Þessar reglur ættu að ná lengra en núgildandi siðareglur þingsins til að bera kennsl á og draga úr hugsanlegum hagsmunaárekstrum á skilvirkari hátt, með því að draga lærdóm af uppljóstrunum í Panama-skjalunum.  
• Styrkja eftirlit og framfylgd reglugerða:
  • Auka úrræði og sjálfstæði fjármálaeftirlitsstofnana. Þetta er mikilvægt til að gera þeim kleift að bera kennsl á og koma í veg fyrir tengd lánveitingar, sjálfsviðskipti og markaðsmisnotkun með fyrirbyggjandi hætti, og byggja beint á mikilvægum lærdómi sem dregið var af fjármálakreppunni árið 2008.  
  • Forgangsraða og framfylgja strangt lögum gegn erlendum mútum. Eins og gagnrýni OECD og Samherja-málið hefur bent á þýðir þetta að rannsaka og sækja til saka á hendur íslenskum fyrirtækjum sem tengjast spillingu erlendis, í samræmi við víðtækari alþjóðlega skyldu til að takast á við „útflutning spillingar“.  
• Verndaðu uppljóstrara og fjölmiðlafrelsi:
  • Styrkja og auka lagalega vernd uppljóstrara, tryggja öryggi þeirra og friðhelgi gegn hefndum. Samherja-málið er skýr áminning um mikilvægi þess að vernda einstaklinga sem afhjúpa misgjörðir.  
  • Verndaðu virkan fjölmiðlafrelsi og rannsóknarblaðamennsku með því að koma í veg fyrir hótanir, svo sem óréttmætar lögreglurannsóknir á blaðamönnum. Að viðurkenna lykilhlutverk þeirra sem sjálfstæðra eftirlitsmanna gegn spillingu er afar mikilvægt fyrir heilbrigt lýðræðislegt samfélag.  
• Takast á við varnarleysi í uppbyggingu (hreyfanleiki lítilla samfélaga):
  • Þróa sérstaka stefnu og stofnanabundnar aðferðir til að stjórna þeirri áhættu sem fylgir viðskiptahyggju og frændhyggju innan lítils samfélags. Þetta gæti falið í sér formlegri, gagnsærri og verðleikamiðaðri ferla fyrir opinberar stöður og innkaup, og þar með dregið úr mati á sviðum þar sem hagsmunaárekstrar eru hættulegir.  
  • Að efla fagmennsku og stjórnsýslulegt sjálfstæði innan sveitarfélaga. Markmiðið er að draga úr þörf fyrir óformleg tengslanet og pólitísk áhrif í ákvarðanatöku og stuðla að hlutlausari og skilvirkari stjórnsýslu.  
• Efla alþjóðlegt samstarf: Taka virkan þátt í og ​​leggja sitt af mörkum til alþjóðlegra aðgerða sem miða að því að berjast gegn peningaþvætti og alþjóðlegri spillingu. Þetta felur í sér aukið samstarf við alþjóðastofnanir, svo sem evrópska saksóknaraembættið (EPPO) – jafnvel sem ríki utan ESB – og aðrar stofnanir sem berjast gegn svikum, til að auðvelda upplýsingamiðlun og innleiðingu bestu starfsvenja á alþjóðavettvangi.  
• Stöðug þátttaka og fræðsla almennings: Viðhalda og efla vitund almennings og kröfu um ábyrgð, byggt á sterkum viðbrögðum almennings sem komu fram í fyrri hneykslismálum. Fræðsluherferðir almennings um ýmsar tegundir spillingar, þar á meðal lúmskari birtingarmyndir „mjúkrar spillingar“, geta styrkt borgara til að draga stofnanir til ábyrgðar og stuðlað að seigri menningu gegn spillingu.